[Archive](https://archive.ph/WbwdY)
Onderzoek – Fiscale wetenschappers met een dubbele pet
Van de UvA naar de Zuidas
Nederland is nog steeds een hoofdrolspeler in de wereldwijde belastingontwijking, maar fiscale wetenschappers doen er amper onderzoek naar. Velen van hen werken zelfs, als adviseur van bedrijven, mee aan de belastingontwijking.
**Jan van de Streek** was jarenlang wetenschapper én belastingadviseur. Twee dagen in de week gaf hij les en deed hij onderzoek voor de Universiteit van Amsterdam, de rest van de week werkte hij bij belastingadvieskantoren: eerst zo’n tien jaar voor Ernst & Young en daarna nog drie jaar voor Loyens & Loeff. Hij is gespecialiseerd in belastingwetgeving van grote internationale bedrijven, kennis die zeer gewaardeerd werd bij de advieskantoren. Als wetenschappelijk medewerker was hij een vraagbaak voor de organisatie, en was hij zo regelmatig betrokken bij het ‘trekken van gaten’ in de Nederlands fiscale wetgeving, vertelt hij in zijn kantoor in Leiden, de universiteit waar hij in 2020 naar overstapte voor een voltijd hoogleraarschap.
Van de Streek was goed in zijn werk en had er lol in. Als hij weer eens een geitenpaadje in de wetgeving had gevonden riep hij trots over de gang dat hij het ‘lek van de eeuw’ had ontdekt. Vervolgens maakte hij een gedetailleerd stappenplan en presenteerde het in een bomvolle aula aan zijn collega’s, waarna zij het in praktijk brachten bij hun klanten.
Lang deed hij dat zonder schuldgevoel. ‘Het was iets technisch, iets neutraals’, vertelt hij. ‘De consequentie was dat er geen winst werd belast, maar ik was me helemaal niet bewust dat ik daar een mening over kon hebben.’ Verandering in zijn denken kwam na het uitbreken van de financiële crisis waarin overheden wereldwijd naarstig op zoek gingen naar geld en zich genoodzaakt zagen op sociale voorzieningen te bezuinigen, terwijl bedrijven in diezelfde gaten bleven duiken die de Nederlandse overheid open had gelaten.
Meer dan in veel andere disciplines zijn fiscale hoogleraren parttimers. Niet omdat ze zo gesteld zijn op hun vrije tijd, maar omdat de meesten er een baan naast hebben, soms bij het ministerie van Financiën of de Belastingdienst, maar meestal als belastingadviseur van bedrijven. ‘Dubbele petters’ worden ze genoemd: hoogleraren die een of twee dagen in de week voor de universiteit werken en de rest van de week doorbrengen op een kantoor, vaak aan de Amsterdamse Zuidas. Bij de accountancy big four – Deloitte, PwC, Ernst & Young, en KPMG – of bij advocatenkantoren als Loyens & Loeff of Baker & McKenzie.
**De staat van de Nederlandse fiscale wetenschap** doet er internationaal toe. Dat komt doordat Nederland een belangrijke schakel is in een ketting van landen die bedrijven gebruiken op zoek naar een zo laag mogelijke belastingdruk. De ‘Axis of Tax Avoidance’ noemt de NGO Tax Justice het. Het Verenigd Koninkrijk, Luxemburg, Zwitserland en Nederland zijn samen verantwoordelijk voor meer dan de helft van alle belastingontwijking, rekende Tax Justice uit. Nederland voert de club aan met zestien procent aan wereldwijde ‘tax loss inflicted on others’.
De definitie van een ‘belastingparadijs’ is diffuus – vaak wordt gedacht aan de plek waar het geld eindigt, terwijl Nederland juist in het midden van de ketting zit – en daarom muntte het Centraal Planbureau voor Nederland het begrip ‘doorsluisland’. Ons land was ’s werelds grootste enabler van belastingontwijking in 2011. Dat jaar stroomde er 2693 miljard euro aan zogenaamde buitenlandse investeringen Nederland in en 2959 miljard euro Nederland uit. Die buitenlandse investeringen in Nederland zijn toegenomen tot 4900 miljard in 2023. Bedrijven en vermogende individuen ontwijken zo miljarden aan belastingafdrachten en tientallen overheden lopen diezelfde miljarden aan belastinginkomsten mis die nodig zijn voor belangrijke investeringen.
Fiscale wetenschappers hebben een belangrijke rol in het vormen van het belastingbeleid. Hun advies is onmisbaar, want deze specialisten kunnen als geen ander het beleid van de overheid op hun vakgebied in de juiste context plaatsen. Maar als een groot deel van de fiscale wetenschappers met een been in de adviessector staat, kan die discipline dan wel een kritische spiegel voor overheidsbeleid zijn?
De Groene sprak meer dan tien fiscale wetenschappers op voor- en achtergrond en trof een academische subcultuur onder hoogspanning. De fiscale wetenschap lijkt verworden tot een strijdtoneel tussen ‘kamp dubbele pet’ en ‘kamp fulltime’ die elkaar steeds minder in het echt tegenkomen. Verschillende dubbele petters voelen zich vogelvrij omdat hun integriteit in twijfel wordt getrokken vanwege hun advieswerk, andere (ex-)dubbele petters zeggen de deur uit te worden gewerkt omdat hun publicaties commerciële belangen zouden schaden.
Driekwart van de hoogleraren fiscaal recht of fiscale economie heeft een dubbele pet, slechts een kwart is voltijd wetenschapper, bleek uit de rondgang van De Groene. Ruim de helft van alle hoogleraren is naast wetenschapper ook belastingadviseur. Om te achterhalen of deze dominante positie van de dubbele petter in de adviessector inderdaad invloed heeft op onderzoek, deden we een steekproef in het belangrijkste fiscale tijdschrift: Weekblad Fiscaal Recht (WFR). Een thema als belastingontwijking komt er daarin bekaaid vanaf, terwijl bijna de helft van de artikelen gaat over bedrijfsbelastingen vanuit het perspectief van de onderneming.
**In de jaren nul** waren de hoogleraren die waarschuwden voor de Nederlandse rol in de internationale belastingontwijking op een hand te tellen. De eerste roepende in de Nederlandse woestijn was Geerten Michielse, in 2009. In een voor insiders legendarische Zembla-uitzending (te vinden op YouTube) rijdt Michielse, destijds hoogleraar belastingrecht aan de Universiteit Utrecht, in een zwarte open cabriolet langs de Amsterdamse grachten. Hij stopt voor grachtenpanden en kantoorgebouwen om uit te leggen hoe de band U2 en whiskymerk Johnnie Walker belasting ontwijken via deze brievenbusvennootschappen. Nederland is een ‘belastingparadijs’, zegt Michielse.
Sindsdien gaan er wilde verhalen over Michielse rond. Hij zou zijn uitgekotst door de Nederlandse fiscale wetenschap, zijn hoogleraarstitel zou hem zijn afgepakt en hij vluchtte naar Amerika. Daar is niet zo veel van waar, zegt Michielse zelf in een telefoongesprek vanuit Washington, waar hij al meer dan tien jaar werkt als fiscaal adviseur van het Internationaal Monetair Fonds.
Die leerstoel in Utrecht verviel inderdaad, bevestigt hij, maar dat was vanwege een tekort aan studenten, een beslissing die al ruim voor de uitzending genomen was. Hij bestrijdt ook dat hij is gevlucht. De financiële crisis was uitgebroken en de strijd tegen belastingontwijking werd ingezet vanuit Washington. Michielse kreeg een telefoontje van het IMF –- hij had eerder al voor het fonds gewerkt – want ze zaten om zijn specialisme te springen.
Maar negatieve reacties op zijn optreden in Zembla kreeg hij wel degelijk. ‘De helft van de collega’s viel over me heen en vond dat ik het eigen nest had bevuild. Van de andere helft kreeg ik positieve reacties: “Eindelijk iemand die het gewoon zegt!”’ vertelt hij. Ook was er een academisch tijdschrift dat hem ‘geen podium meer wilde geven’ en de toenmalige staatssecretaris van Financiën, Jan Kees de Jager, stuurde een brief naar de Tweede Kamer waarin hij schreef dat het onderzoek van Michielse niet klopte, wat Michielse later weer weerlegde.
Michielse was niet afhankelijk van een tweede werkgever toen hij zich uitsprak. Dat was anders voor Jan van de Streek. Enkele jaren na de Zembla-uitzending begon hij in zijn rol als professor – dat werd hij in 2014 – ook kritiek te uiten op de belastingontwijking via Nederland, maar hij bleef wel doorgaan met zijn advieswerk. ‘Ik vond dat het goed te scheiden was’, zegt hij. ‘Ik werk intern mee aan belastingconstructies, maar als ze mij als professor vragen wat er moet gebeuren dan zeg ik: opruimen die rommel.’
Niet iedereen kon die twee petten zo gemakkelijk scheiden als hijzelf. Bij Ernst & Young kreeg hij meermaals te horen: ‘Jan, waarom schrijf je dit op! Dit is zó slecht voor onze klanten!’ Maar ze probeerden hem nooit te beperken, zegt hij. Dat veranderde toen hij aan de slag ging bij Loyens & Loeff, waar ze ‘totaal anders’ omgingen met zijn academische vrijheid. Na een aantal incidenten – zo had hij bij een hoorzitting in de Tweede Kamer gewezen op lekken in de wet waardoor private-equitybedrijven geen belasting betaalden, waarna het gat snel werd gedicht – was de sfeer tussen hem en de partners van het kantoor gespannen en raakte hij rap steeds verder geïsoleerd.
Tja welkom in Nederland, de knoet voor mensen met tegenslag, ziekte of gewoon een donkerdere huid, ruim baan en wegkijken voor nobele ‘ondernemers’ en al helemaal multionationals en alles dat de smerigheid faciliteert.
En mensen, braaf AD en Televaag lezend, slikken het als zoete koek, meer ervan, meer likken maar vooral harder trappen naar onder. Althans, als je de verkiezingsuitslagen bekijkt. En nee Geert, als het op serieuze voorstellen en niet wat onzin moties aan komt die het toch niet gaan halen , stemt meestal gewoon lekker rechts. Logisch ook, hij komt gewoon uit het warme, corrupte, VVD-nest.
Niet bijten in de hand die je, als je lief bent, kruimels te vreten geeft. Luther en Calvijn zouden trots geweest zijn!
2 comments
[Archive](https://archive.ph/WbwdY)
Onderzoek – Fiscale wetenschappers met een dubbele pet
Van de UvA naar de Zuidas
Nederland is nog steeds een hoofdrolspeler in de wereldwijde belastingontwijking, maar fiscale wetenschappers doen er amper onderzoek naar. Velen van hen werken zelfs, als adviseur van bedrijven, mee aan de belastingontwijking.
**Jan van de Streek** was jarenlang wetenschapper én belastingadviseur. Twee dagen in de week gaf hij les en deed hij onderzoek voor de Universiteit van Amsterdam, de rest van de week werkte hij bij belastingadvieskantoren: eerst zo’n tien jaar voor Ernst & Young en daarna nog drie jaar voor Loyens & Loeff. Hij is gespecialiseerd in belastingwetgeving van grote internationale bedrijven, kennis die zeer gewaardeerd werd bij de advieskantoren. Als wetenschappelijk medewerker was hij een vraagbaak voor de organisatie, en was hij zo regelmatig betrokken bij het ‘trekken van gaten’ in de Nederlands fiscale wetgeving, vertelt hij in zijn kantoor in Leiden, de universiteit waar hij in 2020 naar overstapte voor een voltijd hoogleraarschap.
Van de Streek was goed in zijn werk en had er lol in. Als hij weer eens een geitenpaadje in de wetgeving had gevonden riep hij trots over de gang dat hij het ‘lek van de eeuw’ had ontdekt. Vervolgens maakte hij een gedetailleerd stappenplan en presenteerde het in een bomvolle aula aan zijn collega’s, waarna zij het in praktijk brachten bij hun klanten.
Lang deed hij dat zonder schuldgevoel. ‘Het was iets technisch, iets neutraals’, vertelt hij. ‘De consequentie was dat er geen winst werd belast, maar ik was me helemaal niet bewust dat ik daar een mening over kon hebben.’ Verandering in zijn denken kwam na het uitbreken van de financiële crisis waarin overheden wereldwijd naarstig op zoek gingen naar geld en zich genoodzaakt zagen op sociale voorzieningen te bezuinigen, terwijl bedrijven in diezelfde gaten bleven duiken die de Nederlandse overheid open had gelaten.
Meer dan in veel andere disciplines zijn fiscale hoogleraren parttimers. Niet omdat ze zo gesteld zijn op hun vrije tijd, maar omdat de meesten er een baan naast hebben, soms bij het ministerie van Financiën of de Belastingdienst, maar meestal als belastingadviseur van bedrijven. ‘Dubbele petters’ worden ze genoemd: hoogleraren die een of twee dagen in de week voor de universiteit werken en de rest van de week doorbrengen op een kantoor, vaak aan de Amsterdamse Zuidas. Bij de accountancy big four – Deloitte, PwC, Ernst & Young, en KPMG – of bij advocatenkantoren als Loyens & Loeff of Baker & McKenzie.
**De staat van de Nederlandse fiscale wetenschap** doet er internationaal toe. Dat komt doordat Nederland een belangrijke schakel is in een ketting van landen die bedrijven gebruiken op zoek naar een zo laag mogelijke belastingdruk. De ‘Axis of Tax Avoidance’ noemt de NGO Tax Justice het. Het Verenigd Koninkrijk, Luxemburg, Zwitserland en Nederland zijn samen verantwoordelijk voor meer dan de helft van alle belastingontwijking, rekende Tax Justice uit. Nederland voert de club aan met zestien procent aan wereldwijde ‘tax loss inflicted on others’.
De definitie van een ‘belastingparadijs’ is diffuus – vaak wordt gedacht aan de plek waar het geld eindigt, terwijl Nederland juist in het midden van de ketting zit – en daarom muntte het Centraal Planbureau voor Nederland het begrip ‘doorsluisland’. Ons land was ’s werelds grootste enabler van belastingontwijking in 2011. Dat jaar stroomde er 2693 miljard euro aan zogenaamde buitenlandse investeringen Nederland in en 2959 miljard euro Nederland uit. Die buitenlandse investeringen in Nederland zijn toegenomen tot 4900 miljard in 2023. Bedrijven en vermogende individuen ontwijken zo miljarden aan belastingafdrachten en tientallen overheden lopen diezelfde miljarden aan belastinginkomsten mis die nodig zijn voor belangrijke investeringen.
Fiscale wetenschappers hebben een belangrijke rol in het vormen van het belastingbeleid. Hun advies is onmisbaar, want deze specialisten kunnen als geen ander het beleid van de overheid op hun vakgebied in de juiste context plaatsen. Maar als een groot deel van de fiscale wetenschappers met een been in de adviessector staat, kan die discipline dan wel een kritische spiegel voor overheidsbeleid zijn?
De Groene sprak meer dan tien fiscale wetenschappers op voor- en achtergrond en trof een academische subcultuur onder hoogspanning. De fiscale wetenschap lijkt verworden tot een strijdtoneel tussen ‘kamp dubbele pet’ en ‘kamp fulltime’ die elkaar steeds minder in het echt tegenkomen. Verschillende dubbele petters voelen zich vogelvrij omdat hun integriteit in twijfel wordt getrokken vanwege hun advieswerk, andere (ex-)dubbele petters zeggen de deur uit te worden gewerkt omdat hun publicaties commerciële belangen zouden schaden.
Driekwart van de hoogleraren fiscaal recht of fiscale economie heeft een dubbele pet, slechts een kwart is voltijd wetenschapper, bleek uit de rondgang van De Groene. Ruim de helft van alle hoogleraren is naast wetenschapper ook belastingadviseur. Om te achterhalen of deze dominante positie van de dubbele petter in de adviessector inderdaad invloed heeft op onderzoek, deden we een steekproef in het belangrijkste fiscale tijdschrift: Weekblad Fiscaal Recht (WFR). Een thema als belastingontwijking komt er daarin bekaaid vanaf, terwijl bijna de helft van de artikelen gaat over bedrijfsbelastingen vanuit het perspectief van de onderneming.
**In de jaren nul** waren de hoogleraren die waarschuwden voor de Nederlandse rol in de internationale belastingontwijking op een hand te tellen. De eerste roepende in de Nederlandse woestijn was Geerten Michielse, in 2009. In een voor insiders legendarische Zembla-uitzending (te vinden op YouTube) rijdt Michielse, destijds hoogleraar belastingrecht aan de Universiteit Utrecht, in een zwarte open cabriolet langs de Amsterdamse grachten. Hij stopt voor grachtenpanden en kantoorgebouwen om uit te leggen hoe de band U2 en whiskymerk Johnnie Walker belasting ontwijken via deze brievenbusvennootschappen. Nederland is een ‘belastingparadijs’, zegt Michielse.
Sindsdien gaan er wilde verhalen over Michielse rond. Hij zou zijn uitgekotst door de Nederlandse fiscale wetenschap, zijn hoogleraarstitel zou hem zijn afgepakt en hij vluchtte naar Amerika. Daar is niet zo veel van waar, zegt Michielse zelf in een telefoongesprek vanuit Washington, waar hij al meer dan tien jaar werkt als fiscaal adviseur van het Internationaal Monetair Fonds.
Die leerstoel in Utrecht verviel inderdaad, bevestigt hij, maar dat was vanwege een tekort aan studenten, een beslissing die al ruim voor de uitzending genomen was. Hij bestrijdt ook dat hij is gevlucht. De financiële crisis was uitgebroken en de strijd tegen belastingontwijking werd ingezet vanuit Washington. Michielse kreeg een telefoontje van het IMF –- hij had eerder al voor het fonds gewerkt – want ze zaten om zijn specialisme te springen.
Maar negatieve reacties op zijn optreden in Zembla kreeg hij wel degelijk. ‘De helft van de collega’s viel over me heen en vond dat ik het eigen nest had bevuild. Van de andere helft kreeg ik positieve reacties: “Eindelijk iemand die het gewoon zegt!”’ vertelt hij. Ook was er een academisch tijdschrift dat hem ‘geen podium meer wilde geven’ en de toenmalige staatssecretaris van Financiën, Jan Kees de Jager, stuurde een brief naar de Tweede Kamer waarin hij schreef dat het onderzoek van Michielse niet klopte, wat Michielse later weer weerlegde.
Michielse was niet afhankelijk van een tweede werkgever toen hij zich uitsprak. Dat was anders voor Jan van de Streek. Enkele jaren na de Zembla-uitzending begon hij in zijn rol als professor – dat werd hij in 2014 – ook kritiek te uiten op de belastingontwijking via Nederland, maar hij bleef wel doorgaan met zijn advieswerk. ‘Ik vond dat het goed te scheiden was’, zegt hij. ‘Ik werk intern mee aan belastingconstructies, maar als ze mij als professor vragen wat er moet gebeuren dan zeg ik: opruimen die rommel.’
Niet iedereen kon die twee petten zo gemakkelijk scheiden als hijzelf. Bij Ernst & Young kreeg hij meermaals te horen: ‘Jan, waarom schrijf je dit op! Dit is zó slecht voor onze klanten!’ Maar ze probeerden hem nooit te beperken, zegt hij. Dat veranderde toen hij aan de slag ging bij Loyens & Loeff, waar ze ‘totaal anders’ omgingen met zijn academische vrijheid. Na een aantal incidenten – zo had hij bij een hoorzitting in de Tweede Kamer gewezen op lekken in de wet waardoor private-equitybedrijven geen belasting betaalden, waarna het gat snel werd gedicht – was de sfeer tussen hem en de partners van het kantoor gespannen en raakte hij rap steeds verder geïsoleerd.
Tja welkom in Nederland, de knoet voor mensen met tegenslag, ziekte of gewoon een donkerdere huid, ruim baan en wegkijken voor nobele ‘ondernemers’ en al helemaal multionationals en alles dat de smerigheid faciliteert.
En mensen, braaf AD en Televaag lezend, slikken het als zoete koek, meer ervan, meer likken maar vooral harder trappen naar onder. Althans, als je de verkiezingsuitslagen bekijkt. En nee Geert, als het op serieuze voorstellen en niet wat onzin moties aan komt die het toch niet gaan halen , stemt meestal gewoon lekker rechts. Logisch ook, hij komt gewoon uit het warme, corrupte, VVD-nest.
Niet bijten in de hand die je, als je lief bent, kruimels te vreten geeft. Luther en Calvijn zouden trots geweest zijn!