Interview – Democratie onder druk: Paul Verhaeghe
‘Liber’ in ‘neoliberaal’ is een leugen
Een samenleving die niet op orde is resulteert in een democratie die niet op orde is, zegt de Vlaamse psychoanalyticus Paul Verhaeghe. Oorzaak: de misleidende neoliberale doctrine dat solidariteit een illusie is. Remedie: de rechter en het burgerberaad.
Op de dag van het gesprek met Paul Verhaeghe brengen de NRC en De Standaard nieuws dat in enkele koppen zijn analyse over de crisisverschijnselen in de westerse democratieën samenvat. Beide berichten illustreren hoe een samenleving die desintegreert ook de democratie in de gevarenzone brengt: een leidend thema in Verhaeghe’s boek Onbehagen (2023).
De openingskop van de NRC die ochtend luidt: ‘De buitenlandse student: kostenpost of winstbron?’ De krant reduceert de student hier tot een economisch subject dat ofwel de kassa doet rinkelen, of geld kost. Verhaeghe vermoedt dat niemand daar echt van opkijkt: mensen zijn geneigd die eendimensionale economische benadering normaal te vinden doordat het bijbehorende neoliberale vocabulaire zo langzamerhand normaal is geworden.
‘Dat soort woorden en denkbeelden koloniseren de omgangstaal, en bepalen daarmee het denken en het gedrag’, schrijft hij in Onbehagen. ‘George Orwell bedacht daar de term newspeak voor: bestaande woorden krijgen een andere betekenis. Zonder het te beseffen gebruiken wij voortdurend economische uitdrukkingen en termen bij onderwerpen die niets met de economie hebben te maken, zoals zorg, onderzoek en onderwijs: stakeholders, outcome financiering, corebusiness, benchmarking, output, trade-off, return on investment. Ook de herbenaming van de dienstverlening als non-profitsector is een pijnlijk voorbeeld.’
De economisering van de menselijke verhoudingen, volgens Verhaeghe een effect van het neoliberalisme dat de politiek al veertig jaar doordrenkt, verdrijft datgene uit de maatschappij wat haar tot een samenleving maakt: het sociale leven. ‘De vrijemarktmaatschappij maakt het samenleven onmogelijk’, schrijft hij kortweg, want zij is ‘mijlenver verwijderd’ van wat dat sociale leven kenmerkt: een hoog onderling vertrouwen, vrijwillige onderwerping aan gedeelde waarden en normen, geen buitensporige ongelijkheid, menselijke interacties op andere bases dan alleen economische.
Een samenleving die dat woord niet meer waarmaakt resulteert in democratie die dat woord niet meer waarmaakt, zo luidt de volgende stap in Verhaeghe’s redenering. In een uiteenvallende samenleving zullen mensen meer en meer geneigd zijn bij verkiezingen voor zichzelf te stemmen, zonder inachtneming van het belang van anderen. Zij hebben niet of nauwelijks boodschap aan het burgerschapsprincipe dat de democratie, in essentie een vorm van de kunst van het samenleven, een bredere blik dan die op het eigen erf veronderstelt.
Het bericht in De Standaard bevestigt Verhaeghe’s waarneming. Zowel het Vlaams Belang, de ultra-rechtse partij die volgens de peilingen bij de verkiezingen op 9 juni de grootste van Vlaanderen kan worden, als de Vlaams-nationalistische N-VA wil de begrotingsposten decimeren die anderen dan het eigen electoraat ten goede komen: ontwikkelingssamenwerking en de opvang van asielzoekers. Overal in Europa rukken partijen op die de kiezers paaien met de boodschap dat zij moeten bloeden voor geld dat naar anderen gaat, zoals in Nederland de PVV met haar slogan ‘Nederland weer op één!’ De doorbraak van populistisch en radicaal-rechts is daarmee ook een doorbraak van het egoïsme in de politiek – en daarmee een ondermijning van het burgerschapsideaal dat de democratie haar meerwaarde geeft.
Verhaeghe schrijft daarover: ‘Mensen zoeken de oorzaak van hun onbehagen buiten zichzelf, bij de “vreemdelingen”, de “elite”, of zelfs bij een “deep state” die een totalitair regime zou willen installeren. Het aantal mensen dat misleid wordt door de rattenvangers achter deze verklaringen groeit gestaag, met als gevolg dat het wantrouwen en de onveiligheid nog zullen toenemen.’
Paul Verhaeghe (68), emeritus hoogleraar aan de Universiteit Gent, is een spraakmakende publieke intellectueel in het Nederlandse taalgebied. Hij is opgeleid als psychoanalyticus, maar zijn beschouwingen in boeken als de trilogie Identiteit (2012), Autoriteit (2015) en Intimiteit (2018) bestrijken een breder terrein dan de individuele psyche. In Onbehagen, zijn laatste boek, analyseert hij hoe het mensbeeld dat inherent is aan de neoliberale ideologie – mensen zijn hypercompetitief en egoïstisch, solidariteit is een illusie – een nefaste invloed uitoefent op maatschappelijke verhoudingen en op de democratie. Louter pessimistisch is hij niet: hij besluit zijn boek met een beschouwing over een mogelijke wending ten goede.
————————-
Democratie onder druk
Met de verkiezingswinst voor uiterst rechts in Nederland, de mogelijke terugkeer van Trump in de VS en een recordaantal landen dat in 2024 naar de stembus gaat, wordt wereldwijd de democratie in de waagschaal gesteld. De Groene spreekt met denkers in binnen- en buitenland over de gevaren voor de democratie en hoe deze te beschermen.
1 comment
[Archive](https://archive.ph/2S9J2)
Interview – Democratie onder druk: Paul Verhaeghe
‘Liber’ in ‘neoliberaal’ is een leugen
Een samenleving die niet op orde is resulteert in een democratie die niet op orde is, zegt de Vlaamse psychoanalyticus Paul Verhaeghe. Oorzaak: de misleidende neoliberale doctrine dat solidariteit een illusie is. Remedie: de rechter en het burgerberaad.
Op de dag van het gesprek met Paul Verhaeghe brengen de NRC en De Standaard nieuws dat in enkele koppen zijn analyse over de crisisverschijnselen in de westerse democratieën samenvat. Beide berichten illustreren hoe een samenleving die desintegreert ook de democratie in de gevarenzone brengt: een leidend thema in Verhaeghe’s boek Onbehagen (2023).
De openingskop van de NRC die ochtend luidt: ‘De buitenlandse student: kostenpost of winstbron?’ De krant reduceert de student hier tot een economisch subject dat ofwel de kassa doet rinkelen, of geld kost. Verhaeghe vermoedt dat niemand daar echt van opkijkt: mensen zijn geneigd die eendimensionale economische benadering normaal te vinden doordat het bijbehorende neoliberale vocabulaire zo langzamerhand normaal is geworden.
‘Dat soort woorden en denkbeelden koloniseren de omgangstaal, en bepalen daarmee het denken en het gedrag’, schrijft hij in Onbehagen. ‘George Orwell bedacht daar de term newspeak voor: bestaande woorden krijgen een andere betekenis. Zonder het te beseffen gebruiken wij voortdurend economische uitdrukkingen en termen bij onderwerpen die niets met de economie hebben te maken, zoals zorg, onderzoek en onderwijs: stakeholders, outcome financiering, corebusiness, benchmarking, output, trade-off, return on investment. Ook de herbenaming van de dienstverlening als non-profitsector is een pijnlijk voorbeeld.’
De economisering van de menselijke verhoudingen, volgens Verhaeghe een effect van het neoliberalisme dat de politiek al veertig jaar doordrenkt, verdrijft datgene uit de maatschappij wat haar tot een samenleving maakt: het sociale leven. ‘De vrijemarktmaatschappij maakt het samenleven onmogelijk’, schrijft hij kortweg, want zij is ‘mijlenver verwijderd’ van wat dat sociale leven kenmerkt: een hoog onderling vertrouwen, vrijwillige onderwerping aan gedeelde waarden en normen, geen buitensporige ongelijkheid, menselijke interacties op andere bases dan alleen economische.
Een samenleving die dat woord niet meer waarmaakt resulteert in democratie die dat woord niet meer waarmaakt, zo luidt de volgende stap in Verhaeghe’s redenering. In een uiteenvallende samenleving zullen mensen meer en meer geneigd zijn bij verkiezingen voor zichzelf te stemmen, zonder inachtneming van het belang van anderen. Zij hebben niet of nauwelijks boodschap aan het burgerschapsprincipe dat de democratie, in essentie een vorm van de kunst van het samenleven, een bredere blik dan die op het eigen erf veronderstelt.
Het bericht in De Standaard bevestigt Verhaeghe’s waarneming. Zowel het Vlaams Belang, de ultra-rechtse partij die volgens de peilingen bij de verkiezingen op 9 juni de grootste van Vlaanderen kan worden, als de Vlaams-nationalistische N-VA wil de begrotingsposten decimeren die anderen dan het eigen electoraat ten goede komen: ontwikkelingssamenwerking en de opvang van asielzoekers. Overal in Europa rukken partijen op die de kiezers paaien met de boodschap dat zij moeten bloeden voor geld dat naar anderen gaat, zoals in Nederland de PVV met haar slogan ‘Nederland weer op één!’ De doorbraak van populistisch en radicaal-rechts is daarmee ook een doorbraak van het egoïsme in de politiek – en daarmee een ondermijning van het burgerschapsideaal dat de democratie haar meerwaarde geeft.
Verhaeghe schrijft daarover: ‘Mensen zoeken de oorzaak van hun onbehagen buiten zichzelf, bij de “vreemdelingen”, de “elite”, of zelfs bij een “deep state” die een totalitair regime zou willen installeren. Het aantal mensen dat misleid wordt door de rattenvangers achter deze verklaringen groeit gestaag, met als gevolg dat het wantrouwen en de onveiligheid nog zullen toenemen.’
Paul Verhaeghe (68), emeritus hoogleraar aan de Universiteit Gent, is een spraakmakende publieke intellectueel in het Nederlandse taalgebied. Hij is opgeleid als psychoanalyticus, maar zijn beschouwingen in boeken als de trilogie Identiteit (2012), Autoriteit (2015) en Intimiteit (2018) bestrijken een breder terrein dan de individuele psyche. In Onbehagen, zijn laatste boek, analyseert hij hoe het mensbeeld dat inherent is aan de neoliberale ideologie – mensen zijn hypercompetitief en egoïstisch, solidariteit is een illusie – een nefaste invloed uitoefent op maatschappelijke verhoudingen en op de democratie. Louter pessimistisch is hij niet: hij besluit zijn boek met een beschouwing over een mogelijke wending ten goede.
————————-
Democratie onder druk
Met de verkiezingswinst voor uiterst rechts in Nederland, de mogelijke terugkeer van Trump in de VS en een recordaantal landen dat in 2024 naar de stembus gaat, wordt wereldwijd de democratie in de waagschaal gesteld. De Groene spreekt met denkers in binnen- en buitenland over de gevaren voor de democratie en hoe deze te beschermen.
———