“Het aantal Nederlandse musici bij de conservatoria en bij orkesten in ons land is fors afgenomen. Door het verdwijnen van de muziekscholen vindt talent geen weg meer en loopt ook de kennis van de muziektheorie bij de Nederlandse studenten achter. Dat blijkt uit onderzoek van Zembla.
Nederland heeft tien Hogescholen met hoger muziekonderwijs, de vroegere conservatoria. Daarvan bieden er zeven de masteropleiding Muziek aan die een student opleidt tot uitvoerend musicus. Zembla heeft de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) gevraagd hoeveel Nederlandse en buitenlandse studenten zijn toegelaten tot deze opleidingen.
Daaruit blijkt dat In het studiejaar 2006-2007 gemiddeld 52 procent Nederlandse studenten de masteropleiding Muziek hebben gevolgd. In het studiejaar 2020-2021 is dat nog slechts 37 procent. Omdat er vóór 2006 geen betrouwbare registratie van de nationaliteit van studenten plaatsvond, is over die periode volgens DUO niet goed te zeggen of een student Nederlands of internationaal was.
Laag aandeel Nederlandse masterstudenten
Een aantal conservatoria heeft een relatief laag aandeel Nederlandse masterstudenten. Zo bestaat de studentenpopulatie van de Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten in het studiejaar 2020-2021 voor 21 procent uit Nederlanders. In 2006-2007 was dat nog 50 procent.
Ook bij de conservatoria in Rotterdam, Den Haag en Maastricht is het aantal Nederlandse masterstudenten fors afgenomen, respectievelijk naar 30%, 19% en 11%. In het studiejaar 2006-2007 lag dat in Rotterdam nog op 42%, in Den Haag op 37% en in Maastricht op 33% Nederlandse studenten.
Volgens George Wiegel, directeur van het Rotterdams Philharmonisch Orkest neemt vooral de aanwas van Nederlandse blazers af: “Historisch was het Rotterdams Philharmonisch beroemd om zijn Nederlandse blazers. Het Concertgebouworkest was beroemd om zijn Nederlandse blazers.”
Op het topniveau, zoals bij het Rotterdams Philharmonisch Orkest, verliezen Nederlandse musici de concurrentiestrijd van de buitenlanders, zegt Wiegel: “Als je nu kijkt naar de bemanning van die orkesten, is het echt niet meer zo Nederlands. “
Nog maar 12 muziekscholen
Op verzoek van Zembla heeft branchevereniging Cultuurconnectie onderzocht hoeveel vrijgevestigde muziekscholen er zijn. Dat wordt pas sinds 2007 bijgehouden. In dat jaar waren er dat nog maar 108. Daarvan zijn er nu slechts 12 over. In sommige gemeentes zijn de muziekscholen opgegaan in de zogenoemde centra voor de kunsten. Daarvan zijn er nu in Nederland nog 98.
Volgens Wiegel zegt de teloorgang van de muziekscholen iets over hoe er in Nederland met cultuur wordt omgegaan. “Je ziet natuurlijk, dat als er minder Nederlanders instrumenten gaan spelen, dat in de Nederlandse cultuur het één en ander gaat verdwijnen. Dat is een soort gevolg van beleid, waar niet heel goed over nagedacht is als je de muziekscholen laat verpauperen of opheft. Dat je je eigen bevolking tekort gaat doen.”
Niveau Nederlandse conservatoriumstudenten lager
Aankomende studenten mogen pas na een strenge voorselectie auditie doen bij het Koninklijk Conservatorium in Den Haag. Uiteindelijk wordt slechts één op de tien toegelaten. Hoewel altijd al een deel van de conservatoriumstudenten uit het buitenland kwam, ziet directeur Henk van der Meulen een verandering: “We zien minder aanwas van Nederlandse studenten. De aantallen zijn naar beneden gegaan en het niveau is naar beneden gegaan ten opzichte van de buitenlandse studenten die zich hier aanmelden.”
Ook Van der Meulen wijt de afname van Nederlandse musici aan het verdwijnen van de muziekscholen in ons land. Volgens hem loopt vooral de kennis van de muziektheorie bij de Nederlandse studenten achter bij de buitenlandse studenten. “Dus dat je weet wat je hoort, het kan benoemen, dat je van blad kan zingen, dat je verstand hebt van akkoorden, dat je een stukje makkelijk kan analyseren en plaatsen,” aldus Van der Meulen.
Niet alleen omwille van de gevolgen voor het muzikaal niveau betreurt Van der Meulen de teloorgang van de muziekscholen: “Vroeger waren er veel kinderen die niet uit een muzikaal milieu kwamen. Die konden naar een muziekschool gaan, een instrument lenen. En die kregen dan door die lessen, die dan ook betaalbaar of gesubsidieerd waren, de kans om die latente passie ook echt te ontwikkelen. Dat is nu tegenwoordig veel lastiger geworden. Je ziet maar weinig kinderen hier, of jonge studenten zich aanmelden, uit een milieu waar muziek eigenlijk helemaal geen rol speelde.”
Jammer. Maar aan de andere kant, het zal ook deels een overgang naar meer electronische/digitale muziekvormen zijn. Klassiek is nou eenmaal niet zo hip onder de jeugd tegenwoordig.
Niet helemaal relevant maar als kind speelde ik klarinet. Ik vond het eigenlijk vrij suf en hoewel we wel ‘moderne’ muziek speelden (vooral van Disney of Star Wars), was het niet leuk genoeg. De lessen zelf was ook veel duffe muziek met een prehistorische docent.
Nu 15 jaar later ben ik zelf weer begonnen met gitaarlessen en ik vind het nu eigenlijk super jammer dat ik dat niet eerder gedaan heb. Daarnaast kwam ik erachter dat lessen €70 per maand kost en dat ik nu denk ‘wow m’n ouders hebben best wel veel betaalt voor al die muzieklessen en ik was er vrij ondankbaar voor’.
In het artikel wordt een strenge selectie genoemd; 1 op de 10 wordt aangenomen. Goed, het is dan ook Den Haag. Samen met Amsterdam de strengste.
Even om aan te geven hoe leip streng de toelating is. Ik heb een 10 jaar piano gespeeld. Grof weg elke dag 40min a een uur geoefend. Toen kwam ik op een open dag. Die piano docent zei: ‘ja is aardig, welk jaar zit je? Oh laatste, nou als je dan nu 3 uur per dag gaat studeren zou het kunnen lukken.’
Je komt pas binnen als het echt diep van binnen je passie is en je een ijzeren discipline hebt. Ik vind het geen wonder. Je moet feitelijk al muzikant zijn, wil je binnenkomen.
Dit was vroeger niet zo. Maar binnen het klassieke wereldje is er een wapenwedloop op gang gekomen die de eisen steeds verder omhoog heeft gebracht.
Gezien ik vaak van mijn moeder (die bestuurslid is van een muziekvereniging) hoor dat muziek/cultuur vaak bij hetzelfde budget als sport wordt ingedeeld, verbaast dit mij niet heel erg veel.
Ik ben nu zelf piano aan het leren en zou maar al te graag daadwerkelijk les krijgen van iemand met veel kennis.
Maar ja om daar nu 40-50 euro per uur voor neer te tellen, dat heb ik gewoon niet, ik zit al krap genoeg in de kas als student.
Tragisch dat we, welvarend als we zijn, het land zo laten verschralen. Ik heb de halvering van zowel de bibliotheek als de muziekschool gezien op de plek waar ik opgroeide, want ja, het kost alleen maar geld en levert niet direct iets in de spreadsheets op. Ben blij dat ik zelf jarenlang gebruik heb kunnen maken van de muziekschool toen ik klein was, heb er nog bijna dagelijks plezier van.
Wie kan er nog noten lezen tegenwoordig?
15 jaar geleden op de middelbare school geleerd met muziekles en was er op een gegeven moment best goed mee. maar poeh….die ben ik echt kwijt
Ik denk dat voor veel ouders de prijs van muzieklessen de grootste breker is. Voor de allerarmste heeft de gemeente meestal nog wel een cultuur centrum waar ze heel goedkoop aan lessen kunnen komen, maar dat verschilt ook erg per gemeente.
En het helpt ook niet dat muziekles op scholen verdwijnt, zo komen mensen er gewoon ook niet mee in aanraking en weten ze ook niet of ze het leuk zouden vinden. Ook de status van “muziek” helpt niet, zoals bijna alle kunsten die in NL de grond in geduwd worden (en het feit dat het moeilijk om je brood ermee te verdienen als je niet tot de allerbeste hoort helpt ook niet) En dan 40-60 euro per keer neer dokken voor een gok, ik begrijp best dat mensen daar niet aan willen beginnen.
Als professional in de muziekeducatie vind ik dit dramatische cijfers. Het duurt jaren, en zelfs meerdere generaties, voor je weer terug bent op het niveau waar we vandaan komen. Nederland heeft politiek gezien besloten dat cultuur onbelangrijk is, en er wordt al jaren alleen maar bezuinigd. Er wordt wel een poging gedaan om meer muzieklessen op basisscholen te organiseren, maar daar zijn de mensen en de faciliteiten eigenlijk niet naar. Daarnaast draagt dat nauwelijks direct bij aan het allerhoogste instrumentale niveau wat de conservatoria vereisen.
Oude tradities krijg je niet zomaar terug op het moment dat ze weg zijn, en hebben veel waarde voor het individu en de gemeenschap.
Gek dat het artikel het alleen over de vakopleiding muziek heeft en niet over de opleiding waar het eigenlijk over gaat: Docent Muziek. Ik en al mijn mede-studenten destijds klusten bij bij een muziekschool, het is echt dé plek waar een student docent muziek aan het werk gaat. Ook hier zijn de klassen klein (+-15 man per jaargang, verschilt per opleidingsinstituut) dus worden er weinig docenten opgeleverd, en is er een overschot aan gratis/slecht betaalde banen waar je als opgeleid hbo’er amper rond van kunt komen.
Als je muziek waardeert, betaal er dan voor. Veel docenten zijn schijnzelfstandige in dienst van de muziekschool, want goedkoper en geen vast contract nodig. Het is echt ontzettend karig, vandaar dat ik de IT in ben gegaan en op dag 1 al meer zekerheid had dan ik ooit zou hebben als docent.
Muziekverenigingen lopen leeg, dat zegt al genoeg
VVD, dus geen subsidie voor dit soort maffe linkse clubjes, alleen de multinationals tellen.
Er komt ook niemand op het idee om die fouten te herstellen ofzo, het geld klotst wel over de plinten maar we gaan dat natuurlijk niet meer doen, die maffe linkse clubjes…
Ik heb mijn dochter vorig (school)jaar en dit jaar opgegeven voor AMV, beide keren ging het niet door omdat er niet genoeg aanmeldingen zijn… inmiddels begint ze haar interesse in muziekles te verliezen..
Ik wil niet te nationalistisch klinken, maar als we het belangrijk vinden dat Nederlandse studenten muziek studeren, maar die het afleggen tegen buitenlandse studenten, waarom reserveren we dan geen plaatsen voor de Nederlandse studenten? Als de scholen aan het verdwijnen zijn, mogen we best voorrang geven vind ik aan onze eigen jeugd.
De beste componist word je door vooral niet naar de muziekschool te gaan.
Aldus ikzelf, professioneel componist en auto didact.
Na 40 jaar marktwerking is er van de culturele sector in Nederland vrijwel niets meer over. Dan is het dus ook niet meer nodig om mensen er voor op te leiden. Dat is al heel lang aan de gang: in jaren 90 zaten er in mijn klas op het conservatorium maar 3 Nederlandse studenten. Waarom? Die betalen meer, en het is goed voor de naam van de school. Maar er werd bij de toelating ook al meteen gezegd: van dit beroep leven gaat lastig worden voor 95% van jullie.
Als je Nederland vergelijkt met België en Frankrijk is ons cultuurklimaat bar en boos. Daar zijn ze trots op hun cultuur, en dat begint al op school. Op mijn middelbare school stond muziek op het rooster maar het werd gewoon niet gegeven. Dit zijn politieke keuzes, want het kan wel: er is flink ingezet op Dutch Design, met een opleiding erbij, en de Nederlandse ontwerpers staan 20 jaar later aan de top. Dat zou met muziek ook kunnen, als we zouden willen. Maar het lijkt erop dat dat niet het beleid is, en voorlopig niet gaat worden ook.
Zelfs droog brood verdienen is in de muziek is lastig, dus je kunt het niet vroeg genoeg ontmoedigen. Bij ons heerst de visie: het is toch je hobby? Doe het maar gratis. Frank Zappa zei het al: als je musicus wilt worden – zoek er een tweede baan bij.
17 comments
“Het aantal Nederlandse musici bij de conservatoria en bij orkesten in ons land is fors afgenomen. Door het verdwijnen van de muziekscholen vindt talent geen weg meer en loopt ook de kennis van de muziektheorie bij de Nederlandse studenten achter. Dat blijkt uit onderzoek van Zembla.
Nederland heeft tien Hogescholen met hoger muziekonderwijs, de vroegere conservatoria. Daarvan bieden er zeven de masteropleiding Muziek aan die een student opleidt tot uitvoerend musicus. Zembla heeft de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) gevraagd hoeveel Nederlandse en buitenlandse studenten zijn toegelaten tot deze opleidingen.
Daaruit blijkt dat In het studiejaar 2006-2007 gemiddeld 52 procent Nederlandse studenten de masteropleiding Muziek hebben gevolgd. In het studiejaar 2020-2021 is dat nog slechts 37 procent. Omdat er vóór 2006 geen betrouwbare registratie van de nationaliteit van studenten plaatsvond, is over die periode volgens DUO niet goed te zeggen of een student Nederlands of internationaal was.
Laag aandeel Nederlandse masterstudenten
Een aantal conservatoria heeft een relatief laag aandeel Nederlandse masterstudenten. Zo bestaat de studentenpopulatie van de Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten in het studiejaar 2020-2021 voor 21 procent uit Nederlanders. In 2006-2007 was dat nog 50 procent.
Ook bij de conservatoria in Rotterdam, Den Haag en Maastricht is het aantal Nederlandse masterstudenten fors afgenomen, respectievelijk naar 30%, 19% en 11%. In het studiejaar 2006-2007 lag dat in Rotterdam nog op 42%, in Den Haag op 37% en in Maastricht op 33% Nederlandse studenten.
Volgens George Wiegel, directeur van het Rotterdams Philharmonisch Orkest neemt vooral de aanwas van Nederlandse blazers af: “Historisch was het Rotterdams Philharmonisch beroemd om zijn Nederlandse blazers. Het Concertgebouworkest was beroemd om zijn Nederlandse blazers.”
Op het topniveau, zoals bij het Rotterdams Philharmonisch Orkest, verliezen Nederlandse musici de concurrentiestrijd van de buitenlanders, zegt Wiegel: “Als je nu kijkt naar de bemanning van die orkesten, is het echt niet meer zo Nederlands. “
Nog maar 12 muziekscholen
Op verzoek van Zembla heeft branchevereniging Cultuurconnectie onderzocht hoeveel vrijgevestigde muziekscholen er zijn. Dat wordt pas sinds 2007 bijgehouden. In dat jaar waren er dat nog maar 108. Daarvan zijn er nu slechts 12 over. In sommige gemeentes zijn de muziekscholen opgegaan in de zogenoemde centra voor de kunsten. Daarvan zijn er nu in Nederland nog 98.
Volgens Wiegel zegt de teloorgang van de muziekscholen iets over hoe er in Nederland met cultuur wordt omgegaan. “Je ziet natuurlijk, dat als er minder Nederlanders instrumenten gaan spelen, dat in de Nederlandse cultuur het één en ander gaat verdwijnen. Dat is een soort gevolg van beleid, waar niet heel goed over nagedacht is als je de muziekscholen laat verpauperen of opheft. Dat je je eigen bevolking tekort gaat doen.”
Niveau Nederlandse conservatoriumstudenten lager
Aankomende studenten mogen pas na een strenge voorselectie auditie doen bij het Koninklijk Conservatorium in Den Haag. Uiteindelijk wordt slechts één op de tien toegelaten. Hoewel altijd al een deel van de conservatoriumstudenten uit het buitenland kwam, ziet directeur Henk van der Meulen een verandering: “We zien minder aanwas van Nederlandse studenten. De aantallen zijn naar beneden gegaan en het niveau is naar beneden gegaan ten opzichte van de buitenlandse studenten die zich hier aanmelden.”
Ook Van der Meulen wijt de afname van Nederlandse musici aan het verdwijnen van de muziekscholen in ons land. Volgens hem loopt vooral de kennis van de muziektheorie bij de Nederlandse studenten achter bij de buitenlandse studenten. “Dus dat je weet wat je hoort, het kan benoemen, dat je van blad kan zingen, dat je verstand hebt van akkoorden, dat je een stukje makkelijk kan analyseren en plaatsen,” aldus Van der Meulen.
Niet alleen omwille van de gevolgen voor het muzikaal niveau betreurt Van der Meulen de teloorgang van de muziekscholen: “Vroeger waren er veel kinderen die niet uit een muzikaal milieu kwamen. Die konden naar een muziekschool gaan, een instrument lenen. En die kregen dan door die lessen, die dan ook betaalbaar of gesubsidieerd waren, de kans om die latente passie ook echt te ontwikkelen. Dat is nu tegenwoordig veel lastiger geworden. Je ziet maar weinig kinderen hier, of jonge studenten zich aanmelden, uit een milieu waar muziek eigenlijk helemaal geen rol speelde.”
Jammer. Maar aan de andere kant, het zal ook deels een overgang naar meer electronische/digitale muziekvormen zijn. Klassiek is nou eenmaal niet zo hip onder de jeugd tegenwoordig.
Niet helemaal relevant maar als kind speelde ik klarinet. Ik vond het eigenlijk vrij suf en hoewel we wel ‘moderne’ muziek speelden (vooral van Disney of Star Wars), was het niet leuk genoeg. De lessen zelf was ook veel duffe muziek met een prehistorische docent.
Nu 15 jaar later ben ik zelf weer begonnen met gitaarlessen en ik vind het nu eigenlijk super jammer dat ik dat niet eerder gedaan heb. Daarnaast kwam ik erachter dat lessen €70 per maand kost en dat ik nu denk ‘wow m’n ouders hebben best wel veel betaalt voor al die muzieklessen en ik was er vrij ondankbaar voor’.
In het artikel wordt een strenge selectie genoemd; 1 op de 10 wordt aangenomen. Goed, het is dan ook Den Haag. Samen met Amsterdam de strengste.
Even om aan te geven hoe leip streng de toelating is. Ik heb een 10 jaar piano gespeeld. Grof weg elke dag 40min a een uur geoefend. Toen kwam ik op een open dag. Die piano docent zei: ‘ja is aardig, welk jaar zit je? Oh laatste, nou als je dan nu 3 uur per dag gaat studeren zou het kunnen lukken.’
Je komt pas binnen als het echt diep van binnen je passie is en je een ijzeren discipline hebt. Ik vind het geen wonder. Je moet feitelijk al muzikant zijn, wil je binnenkomen.
Dit was vroeger niet zo. Maar binnen het klassieke wereldje is er een wapenwedloop op gang gekomen die de eisen steeds verder omhoog heeft gebracht.
Gezien ik vaak van mijn moeder (die bestuurslid is van een muziekvereniging) hoor dat muziek/cultuur vaak bij hetzelfde budget als sport wordt ingedeeld, verbaast dit mij niet heel erg veel.
Ik ben nu zelf piano aan het leren en zou maar al te graag daadwerkelijk les krijgen van iemand met veel kennis.
Maar ja om daar nu 40-50 euro per uur voor neer te tellen, dat heb ik gewoon niet, ik zit al krap genoeg in de kas als student.
Tragisch dat we, welvarend als we zijn, het land zo laten verschralen. Ik heb de halvering van zowel de bibliotheek als de muziekschool gezien op de plek waar ik opgroeide, want ja, het kost alleen maar geld en levert niet direct iets in de spreadsheets op. Ben blij dat ik zelf jarenlang gebruik heb kunnen maken van de muziekschool toen ik klein was, heb er nog bijna dagelijks plezier van.
Wie kan er nog noten lezen tegenwoordig?
15 jaar geleden op de middelbare school geleerd met muziekles en was er op een gegeven moment best goed mee. maar poeh….die ben ik echt kwijt
Ik denk dat voor veel ouders de prijs van muzieklessen de grootste breker is. Voor de allerarmste heeft de gemeente meestal nog wel een cultuur centrum waar ze heel goedkoop aan lessen kunnen komen, maar dat verschilt ook erg per gemeente.
En het helpt ook niet dat muziekles op scholen verdwijnt, zo komen mensen er gewoon ook niet mee in aanraking en weten ze ook niet of ze het leuk zouden vinden. Ook de status van “muziek” helpt niet, zoals bijna alle kunsten die in NL de grond in geduwd worden (en het feit dat het moeilijk om je brood ermee te verdienen als je niet tot de allerbeste hoort helpt ook niet) En dan 40-60 euro per keer neer dokken voor een gok, ik begrijp best dat mensen daar niet aan willen beginnen.
Als professional in de muziekeducatie vind ik dit dramatische cijfers. Het duurt jaren, en zelfs meerdere generaties, voor je weer terug bent op het niveau waar we vandaan komen. Nederland heeft politiek gezien besloten dat cultuur onbelangrijk is, en er wordt al jaren alleen maar bezuinigd. Er wordt wel een poging gedaan om meer muzieklessen op basisscholen te organiseren, maar daar zijn de mensen en de faciliteiten eigenlijk niet naar. Daarnaast draagt dat nauwelijks direct bij aan het allerhoogste instrumentale niveau wat de conservatoria vereisen.
Oude tradities krijg je niet zomaar terug op het moment dat ze weg zijn, en hebben veel waarde voor het individu en de gemeenschap.
Gek dat het artikel het alleen over de vakopleiding muziek heeft en niet over de opleiding waar het eigenlijk over gaat: Docent Muziek. Ik en al mijn mede-studenten destijds klusten bij bij een muziekschool, het is echt dé plek waar een student docent muziek aan het werk gaat. Ook hier zijn de klassen klein (+-15 man per jaargang, verschilt per opleidingsinstituut) dus worden er weinig docenten opgeleverd, en is er een overschot aan gratis/slecht betaalde banen waar je als opgeleid hbo’er amper rond van kunt komen.
Als je muziek waardeert, betaal er dan voor. Veel docenten zijn schijnzelfstandige in dienst van de muziekschool, want goedkoper en geen vast contract nodig. Het is echt ontzettend karig, vandaar dat ik de IT in ben gegaan en op dag 1 al meer zekerheid had dan ik ooit zou hebben als docent.
Muziekverenigingen lopen leeg, dat zegt al genoeg
VVD, dus geen subsidie voor dit soort maffe linkse clubjes, alleen de multinationals tellen.
Er komt ook niemand op het idee om die fouten te herstellen ofzo, het geld klotst wel over de plinten maar we gaan dat natuurlijk niet meer doen, die maffe linkse clubjes…
Ik heb mijn dochter vorig (school)jaar en dit jaar opgegeven voor AMV, beide keren ging het niet door omdat er niet genoeg aanmeldingen zijn… inmiddels begint ze haar interesse in muziekles te verliezen..
Ik wil niet te nationalistisch klinken, maar als we het belangrijk vinden dat Nederlandse studenten muziek studeren, maar die het afleggen tegen buitenlandse studenten, waarom reserveren we dan geen plaatsen voor de Nederlandse studenten? Als de scholen aan het verdwijnen zijn, mogen we best voorrang geven vind ik aan onze eigen jeugd.
De beste componist word je door vooral niet naar de muziekschool te gaan.
Aldus ikzelf, professioneel componist en auto didact.
Na 40 jaar marktwerking is er van de culturele sector in Nederland vrijwel niets meer over. Dan is het dus ook niet meer nodig om mensen er voor op te leiden. Dat is al heel lang aan de gang: in jaren 90 zaten er in mijn klas op het conservatorium maar 3 Nederlandse studenten. Waarom? Die betalen meer, en het is goed voor de naam van de school. Maar er werd bij de toelating ook al meteen gezegd: van dit beroep leven gaat lastig worden voor 95% van jullie.
Als je Nederland vergelijkt met België en Frankrijk is ons cultuurklimaat bar en boos. Daar zijn ze trots op hun cultuur, en dat begint al op school. Op mijn middelbare school stond muziek op het rooster maar het werd gewoon niet gegeven. Dit zijn politieke keuzes, want het kan wel: er is flink ingezet op Dutch Design, met een opleiding erbij, en de Nederlandse ontwerpers staan 20 jaar later aan de top. Dat zou met muziek ook kunnen, als we zouden willen. Maar het lijkt erop dat dat niet het beleid is, en voorlopig niet gaat worden ook.
Zelfs droog brood verdienen is in de muziek is lastig, dus je kunt het niet vroeg genoeg ontmoedigen. Bij ons heerst de visie: het is toch je hobby? Doe het maar gratis. Frank Zappa zei het al: als je musicus wilt worden – zoek er een tweede baan bij.