https://heimildin.is/grein/22297/hvad-segja-medallaun-um-kjor-folks-i-landinu/#_=_

Reglu­lega er töl­um um með­al­laun Ís­lend­inga fleygt fram í um­ræð­unni og þau gjarn­an sögð vera óvenju­há í sam­an­burði við önn­ur lönd. Í fyrra voru heild­ar­laun full­vinn­andi fólks að með­al­tali 935.000 þús­und krón­ur á mán­uði. Hins veg­ar fær flest starf­andi fólk mán­að­ar­laun sem eru lægri en þetta með­al­tal. Að ýmsu þarf að gæta þeg­ar með­al­tal­ið er rætt því hlut­fall­ið seg­ir ekki alla sög­una.

Reglulega birtir Hagstofa Íslands mælingar á þróun launa hjá starfandi fólki í landinu. Niðurstöðurnar rata síðan í fréttir hjá helstu fjölmiðlum landsins. Í fyrirsögnum slíkra frétta er því gjarnan slegið upp að meðallaun í landinu séu með þeim hæstu í heiminum. 

„Meðallaun voru 935 þúsund krónur í fyrra“, er til að mynda fyrirsögn á frétt RÚV sem birtist fyrir nokkru síðan. Í fréttinni er gert grein fyrir niðurstöðum sem birtar voru í vorskýrslu kjaratölfræðinefndar sem var gefin út 20. júní síðastliðinn. Skýrslan var unnin í nánu samstarfi við Hagstofu Íslands.

Í umræddri frétt er sagt frá því að laun hafi að meðaltali hækkað um 11,1 prósent í kjölfar síðustu kjarasamningalotu frá 2022 til 2024. Meðallaun á Íslandi séu nú þau hæstu meðal allra OECD-ríkja þegar leiðrétt hefur fyrir verðlagi.  

Marga rekur eflaust í rogastans við lestur á slíkum fyrirsögnum. Ekki er ósennilegt að mörgum þyki talan óeðlilega há svo jafnvel nemi nokkur hundruð þúsundum króna.

Meðaltal launa í landinu segir ýmislegt um efnahagslega stöðu á landinu. En ekki alla söguna, eins og fram kemur í samtali við starfsmenn Hagstofunnar, sem vara við því að einblínt sé á þennan mælikvarða þegar mat er lagt á efnisleg kjör landsmanna hverju sinni.  

Flestir eru undir meðallaunum  

Í  svari við fyrirspurn Heimildarinnar segja Friðgeir Ingi Jónsson og Marta Daníelsdóttir, sem bæði starfa hjá greiningardeild Hagstofunnar, að nytsamlegt sé að skoða dreifingu launa gaumgæfilega áður en ályktanir eru dregnar.  

„Þegar meðaltal launa er skoðað verður að hafa í huga að lægstu launin dreifast á mun smærra bil en hæstu launin og því hafa hæstu launin meiri áhrif á meðaltalið en lægstu launin.“ 

Að sögn Friðgeirs og Mörtu birtast þessi áhrif í útreikningi Hagstofunnar á meðallaunum í fyrra. Meðaltal heildarlauna fullvinnandi starfsmanns var árið 2023 935 þúsund krónur á mánuði en miðgildi heildarlauna fullvinnandi 835 þúsund krónur. Hlutfall þeirra sem höfðu laun undir meðaltalinu var 63 prósent.

Þá leggja þau áherslu á að þegar „horft er á tölur um laun er því gagnlegt að líta bæði til meðaltals og dreifingu launa til að heildarmyndin verði sem skýrust“.

Þegar litið er yfir dreifingu launa myndrænt má glöggt sjá hvað Friðgeir og Marta eiga við. 

Misjöfn launadreifing eftir stéttum 

Þegar launum starfsfólks hefur verið skipt upp í tekjubil sést að stór meirihluti fólks dreifist á annan enda rófsins, eða þar sem laun eru undir meðaltali. Eftir því sem laun fara hækkandi fækkar fjölda launþega á hverju bili, þangað til komið er að hæsta tekjubilinu, laun yfir 1,6 milljónir króna á mánuði. Á því bili tekur mælingin stökk.

https://datawrapper.dwcdn.net/kegAm/2/#

Þetta hefur þau áhrif að meðaltalið teygist upp á við og á það bæði við um mælingar á reglulegum launum og heildarlaunum. Þegar litið er á dreifingu heildarlauna starfsfólks í fullu starfi stækkar súlan fyrir þá sem eru á hæsta tekjubilinu talsvert. Velta má fyrir sér hvort eingreiðslur, desemberuppbætur og sölubónusar eigi ekki drjúgan þátt í að ýta þessu hlutfalli upp.   

https://datawrapper.dwcdn.net/qD4hh/2/#

Hæstlaunuðu að stórum hluta til stjórnendur

Á vef Hagstofunnar má einnig skoða dreifingu launa eftir starfsstéttum. En þar má glöggt sjá að heildarlaun dreifast misjafnt á milli stétta. Einn flokkur sem nefndur er stjórnendur, sem eru forstjórar og aðalframkvæmdastjórar fyrirtækja og stofnana með fleiri en tíu starfsmenn, sker sig talsvert úr í samanburði við aðra. 

https://heimildin.is/media/uploads/images/thumbs/3rvfNLg7qKlt_730x632_SM_QVX7S.png

Meðallaun þessa hóps voru 2,3 milljónir króna í fyrra. Þegar litið er á launadreifingu þess hóps má sjá að stórt hlutfall, nálega 30 prósent, eru á hæsta tekjubilinu.

Enginn af hinum sex starfsstéttunum sem birtar eru í talnaefni Hagstofunnar nær yfr 10 prósent á þessu launabili. Sá hópur sem kemst næst þessu hlutfalli er starfsfólk sem skilgreint er sem tæknar. Um 8,5 prósent þeirra eru með meira en 1,6 milljónir króna í laun á mánuði.   

https://heimildin.is/media/uploads/images/thumbs/Qy7Y0l4wVgv-_730x626_eR85qzCu.png

Mismunurinn verður enn skýrari þegar litið er á launadreifingu þeirra sem starfa í þjónustu og umönnun, en þar eru rétt einungis 0,2 prósent með laun á hæsta tekjubilinu. Tæp 90 prósent þeirra sem tilheyra starfsstéttinni eru undir meðaltalinu. Flestir sem starfa í þjónustu og umönnunargeiranum fá laun sem eru bilinu 450 til 700 þúsund krónur á mánuði.   

https://heimildin.is/media/uploads/images/thumbs/Xob2ffCQlA0d_730x632__NDKmP-l.png

Hækkandi útgjöld leggjast þungt á einstaka hópa

Jafnvel þótt kafað sé í tölur og gögn um mánaðarleg laun ólíkra stétta í landinu segja slíkar mælingar aðeins hálfa söguna um kjör fólksins í landinu og hvernig þau hafa þróast. Á Íslandi eru laun há í alþjóðlegum samanburði en það eru útgjöldin sem hvert og eitt heimili þarf að standa straum af líka. 

Á undanförnum árum hefur verðbólga ásamt háum stýrivöxtum lagst þungt á heimilisbókhald flestra landsmanna. Nánast allir hafa fengið að finna fyrir þessum efnahagsaðstæðum með einum eða öðrum hætti. 

Þar vegur húsnæðiskostnaður afar þungt. Á undanförnum árum hafa vaxtagjöld og húsaleiga hækkað umtalsvert. Samanlagt námu vaxtagjöld heimila landsins í fyrra 125,3 milljörðum króna og höfðu þá aukist um 39,1 milljarð króna frá árinu 2022.

Gert er ráð fyrir því að heimili landsins muni greiða meira í vaxtagjöld á þessu ári. Á fyrsta ársfjórðungi greiddu þau samanlagt um 35 milljarða króna.  

Í mánaðarskýrslu Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar kemur fram að vísitala leiguverðs hafi hækkað um 13,3 prósent frá því í maí í fyrra. Þá hefur tækifærum fyrir fyrstu kaupendur á íbúðamarkaði fækkað ört á þessu ári. Mikil eftirspurn og lítið framboð á íbúðarhúsnæði hefur meðal annars leitt til þess að um 85 prósent íbúða á höfuðborgarsvæðinu voru verðlagðar yfir 60 milljónum. 

Ísland í sérkennilegri stöðu

Í samtali við Heimildina leggur Stefán Ólafsson, prófessor emiritus í félagsvísindum við Háskóla Íslands og sérfræðingur hjá Eflingu, áherslu á að taka þurfi mið af verðlagi hér á landi og hvernig verðlagið bitnar á ólíkum hópum í samfélaginu. 

„Stjórnmálamönnum mislíkar það ekki að það sé verið að birta hærri tölur fyrir laun. Það lítur betur út svona, þannig séð. Svo kemur allt þetta tal sem Samtök atvinnulífsins eru alltaf að fleygja á loft um að við séum með hæstu laun í heimi. Þetta er svona tvíbent svolítið. Við erum með há laun en við erum með enn þá hærra verðlag í samanburði við aðrar þjóðir,“ segir Stefán og bendir á að lágar tekjur séu skattlagðar mikið í samanburði við önnur lönd.  

Þá nefnir hann að lægri- og millitekjuhópar fá almennt séð minna út úr velferðarkerfinu í tekjutilfærslum, á borð við barnabætur og húsnæðisstuðning.

https://heimildin.is/media/uploads/images/thumbs/DCVn17dQuGIF_730x540_C6DHablA.png

„Þetta þýðir að ráðstöfunartekjur eru fyrir marga lægri, en það sem er náttúrlega verst hér í þessum kjaraaðstæðum núna og er búið að vera í tvö til þrjú ár, er náttúrlega að húsnæðiskostnaður er að eyðileggja afkomu heimilanna, jafnvel þó að laun séu alveg þokkaleg.“

Eitt úrræði sem landsmönnum hefur staðið til boða frá árinu 2014 hefur verið að ráðstafa skattfrjálsum séreignasparnaði til að greiða niður höfuðstól lána. Frá því að opnað var á þessa leið hafa 155 milljarðar króna ratað inn á höfuðstól lána þeirra sem geta nýtt sér þessa leið. 

Þessi húsnæðisstuðningur hefur þó nýst efstu tekjuhópum samfélagsins mest. Um 77 prósent af þeim sem hafa nýtt sér úrræðið tilheyra þremur efstu tekjuhópunum, samkvæmt skýrslu stjórnvalda sem birt var fyrir rúmu ári síðan. 

„Þessi óeðlilega hái húsnæðiskostnaður og frekar lágur húsnæðisstuðningur sem hér er, hann étur upp kaupmáttinn sem launin eiga að vera að skila,“ segir Stefán. Hann segir það vera meginorsök þess að í samanburði við önnur Norðurlönd er hlutfall þeirra sem segjast eiga erfitt með að ná endum saman hærra hér á landi. 

Hátt hlutfall á erfitt með að ná endum saman

Í nýlegri skýrslu Vörðu – Rannsóknastofnun vinnumarkaðarins, sem hefur staðið fyrir árlegri lífskjarakönnun meðal félagsmanna aðildarfélaga ASÍ og BSRB, sögðust 40 prósent svarenda eiga erfitt með að ná endum saman miðað við laun sín og núverandi efnahagsástand. Stefán segir í samtali að þetta hlutfall sé helmingi lægra hjá öðrum Norðurlandaþjóðum, eða um 22 prósent.    

„Þetta er eiginlega svona svolítið sértækur vandi á Íslandi. Eins og staðan er núna þá segir það alls ekki alla söguna að laun séu tiltölulega há. Ég myndi ekki alveg skrifa upp á það að þau séu hæst í heimi. Sérstaklega ef við skoðum kaupmátt ráðstöfunartekna, þá eru þau nær því að vera í 6. eða 7. sæti. Þá er búið að taka tillit til hins háa verðlags sem hér er, líka til skattlagningar og stuðnings úr velferðarkerfum, og það býr til þessa nettó útkomu um kaupmátt ráðstöfunartekna.“Reglu­lega er töl­um um með­al­laun Ís­lend­inga fleygt fram í um­ræð­unni og þau gjarn­an sögð vera óvenju­há í sam­an­burði við önn­ur lönd. Í fyrra voru heild­ar­laun full­vinn­andi fólks að með­al­tali 935.000 þús­und krón­ur á mán­uði. Hins veg­ar fær flest starf­andi fólk mán­að­ar­laun sem eru lægri en þetta með­al­tal. Að ýmsu þarf að gæta þeg­ar með­al­tal­ið er rætt því hlut­fall­ið seg­ir ekki alla sög­una.