We kunnen zó Polen en Hongarije achterna gaan. Onze rechtspraak heeft de bewapening van een naaktslak

2 comments

1. [Archive](https://archive.ph/Hx5RP)
   We kunnen zó Polen en Hongarije achterna gaan. Onze rechtspraak heeft de bewapening van een naaktslak

   Mocht de Nederlandse democratie ten onder gaan, dan zal dat in veel opzichten vermoedelijk niets bijzonders zijn. Democratieën zijn nu eenmaal wereldwijd in verval en wij zullen, als het zover komt, wel als keurige middenmoter worden meegevoerd in de maalstroom. Niet de eersten die bezwijken, zeker ook niet het laatste heldhaftig verdedigde bastion. Gewoon: o ja, Nederland, daar ging het óók zo.

   Dat wil niet zeggen dat onze ondergang van couleur locale ontdaan zal zijn. Wie goed kijkt, zal minstens twee typische trekjes kunnen onderscheiden. Er zal een Nederlander zijn die zijn laatste in vrijheid uitgestoten ademtocht gebruikt om vol te houden ‘dat het hier niet zo’n vaart zal lopen’. En aan de bescherming van de democratie zal geen cent te veel zijn uitgegeven.

   Bijvoorbeeld aan onafhankelijke rechtspraak. Die onafhankelijkheid is in Nederland nauwelijks verzekerd. Sterker, onder het mom van kostenefficiëntie heeft de Kamer pas nog een motie aangenomen van VVD-Kamerlid Ellian die vraagt om de teugels strakker aan te trekken. Voor de presidenten van de rechtbanken in Overijssel en Amsterdam aanleiding om – niet erg gebruikelijk – [alarm te slaan in het AD](https://archive.ph/LpDQH). We kunnen hier Polen, Hongarije of Turkije achternagaan, waarschuwen ze.

   Ellian, bij wie grote woorden toch in de mond bestorven liggen, reageerde laconiek. Dat Nederland zo zou kunnen afglijden, herkent hij niet. En trouwens, zijn wens tot ‘centrale aansturing’ sloeg toch alleen op ‘financiën en bedrijfsvoering’?

   Maar dat is het punt. Bij wat je inricht en versleutelt aan de democratische rechtsstaat moet je niet van je eigen ongetwijfeld onbedorven ziel uitgaan. Bij weerbaarheid hoort dat je je voortdurend dient af te vragen: welk potentieel wapen geef ik een aspirant-autocraat hiermee in handen?

   Het staat allemaal uitgelegd in de onlangs verschenen bundel Constitutionele waarborgen. Die waarborgen, onder meer tegen politieke inmenging, zijn in Nederland ‘boterzacht’, concluderen de rechtsgeleerde samenstellers: ‘Onafhankelijkheid van de rechtspraak wordt vooral overeind gehouden door een sterke reeds bestaande rechtsstatelijke cultuur. Ontwikkelingen in andere landen leren dat een dergelijke cultuur niet gegeven is.’
   ‘Een kwaadwillende minister heeft alle knoppen klaar om aan te draaien’, [lichtte Jonathan Soeharno toe in NRC](https://archive.ph/xruxU). Hij is hoogleraar rechtspleging en voormalig Eerste Kamerlid voor het CDA. ‘De positie van de rechterlijke macht ten opzichte van de politiek is in Nederland nog zwakker dan in Polen en Hongarije vóór het misging. In die landen zijn op grote schaal rechters benoemd op basis van hun loyaliteit aan de regering, terwijl niet-regeringsgezinde rechters monddood gemaakt werden. Daar had je wetswijzigingen nodig om de rechterlijke macht te plooien. In Nederland niet.’

   En dat de Nederlandse rechterlijke macht over de bewapening van een naaktslak beschikt, komt door die ogenschijnlijk zo onschuldige ‘financiën en bedrijfsvoering’. Ruim twintig jaar bestaat inmiddels de Raad voor de rechtspraak, die het geld verdeelt over de gerechten en toezicht houdt. De minister heeft een flinke vinger in de pap bij het benoemen van de bestuursleden van deze raad én is degene bij wie zij de hand moeten ophouden. Wanneer je dus de oproep doet om die raad nog meer macht te geven, neem je voor lief dat de greep van de minister, een politicus, steviger wordt.

   Het is ook de minister die bepaalt welke rechters zich president van een rechtbank mogen noemen. In de praktijk volgt hij vooralsnog het voorstel van de Raad voor de rechtspraak, maar dat hóéft hij niet te doen. En bovendien heeft die Raad formeel dus een onderdanige positie. Presidenten op hun beurt benoemen rechters, plaatsen hen over, delen zaken toe én zijn tuchtrechter, in een opvallend ondoorzichtige procedure.
   Het is, kortom, niet moeilijk om je voor te stellen dat een minister die zijn politieke wensen wat kracht wenst bij te zetten met hem welgevallige vonnissen onaangenaam ver zou kunnen komen. Nederland heeft niet voor niets al meermaals internationaal op zijn kop gekregen.

   Ik snap Ellian ook. Inspecties tonen aan dat rechters [wel erg op eigen houtje opereren](https://www.rechtspraak.nl/Organisatie-en-contact/Organisatie/Raad-voor-de-rechtspraak/Nieuws/Paginas/Visitatiecommissie-adviseert-Rechtspraak-investeer-in-kwaliteit-van-de-organisatie-en-verbinding-met-samenleving.aspx). Dat is voor de burger ook geen veilig idee, want dan is het net waar je toevallig terechtkomt. En basisvoorzieningen zoals ict zijn al jaren een rommeltje. Maar bij het op orde brengen van de rechtspraak helpt het juist niet dat de Raad die hiervoor verantwoordelijk is door rechters wordt gewantrouwd als verlengstuk van Den Haag. Dus grotere onafhankelijkheid, een onbetaalbaar goed, pakt misschien nog goedkoper uit ook. Concreet: laat de rechterlijke macht zijn eigen bestuur samenstellen en bepaal dat het budget een vast percentage van de nationale begroting is.

   Nee, we zijn geen Polen. We lijken alleen ook te stom om van Polen te leren. Het corrumperen van de rechterlijke macht daar – met pareltjes als het abortusverbod en lhbti-vrije zones in de oogst – was betrekkelijk gemakkelijk. Het terugdraaien blijkt een hels karwei.

   En ik zou nu willen zeggen: repareer bij ons het dak nu de zon schijnt. Maar zie hoe de haat tegen instituties zich verdiept. Zie de normalisering van dreiging en geweld, zoals van de week [tegen de raadsleden in Montferland](https://archive.ph/qzCHk). Zie de warme banden van de grootste regeringspartij met Orbán en andere zelfbenoemde ‘patriotten’. Zie de minimalistische ideeën die onze uitzendpremier over de rechtsstaat etaleert.

   De regen slaat tegen de ramen en er komt al wat vocht langs de muren.

   ———–

   Kustaw Bessems is columnist van de Volkskrant.
   Hoe kan Nederland beter worden bestuurd? Kustaw Bessems praat met gasten die het niet bij klagen laten, maar ideeën hebben over hoe het wel moet met onze democratie. Hoe zorgen we dat iedereen gehoord wordt? Hoe voorkomen we dat we van schandaal naar schandaal rennen? En hoe krijgen we de beste leiders op de belangrijkste plekken?

2. Het grootste gevaar voor onze rechtsstaat is op dit moment naar mijn idee niet zozeer wat in die column bedoelt wordt maar de uitholling van de sociale advocatuur. Wanneer een minister probeert om de macht over de rechtspraak over te nemen komt dat in de krant en zal die tegengehouden worden door alle ophef. Wanneer Joost zonder centen geen advocaat kan betalen en daardoor geen recht kan krijgen zal dat onopgemerkt aan iedereen voorbij gaan.

Comments are closed.