Το Ιράν βρίσκεται και πάλι στο επίκεντρο μιας κρίσης πολλαπλών διαστάσεων. Από τα τέλη Δεκεμβρίου 2025, εκατοντάδες χιλιάδες Ιρανοί έχουν κατακλύσει τους δρόμους σε ό,τι οι αναλυτές χαρακτηρίζουν τις μεγαλύτερες διαδηλώσεις από την Ισλαμική Επανάσταση του 1979. Η τρέχουσα εξέγερση, που ξεκίνησε ως διαμαρτυρία για την οικονομική κατάρρευση, έχει εξελιχθεί σε ευρύτερο κίνημα κατά του θεοκρατικού καθεστώτος, με τουλάχιστον επτά νεκρούς και δεκάδες τραυματίες. Αλλά πώς έφτασε η χώρα με τα τέταρτα μεγαλύτερα αποθέματα πετρελαίου στον κόσμο σε αυτή τη δραματική κατάσταση;
Η τρέχουσα εξέγερση: Όταν τα πορτοφόλια άδειασαν
Την Κυριακή 29 Δεκεμβρίου 2025, έμποροι στο Μεγάλο Παζάρι της Τεχεράνης έκλεισαν τα καταστήματά τους σε ένδειξη διαμαρτυρίας καθώς το ιρανικό ριάλ κατέρρευσε σε ιστορικά χαμηλά, με 1,45 εκατομμύρια ριάλ ανά δολάριο – σχεδόν διπλάσια πτώση σε σχέση με πέρυσι την ίδια περίοδο. Αυτό που ξεκίνησε ως οικονομική διαμαρτυρία γρήγορα εξελίχθηκε σε πολιτική εξέγερση, καθώς φοιτητές από τουλάχιστον δέκα πανεπιστήμια εντάχθηκαν στο κίνημα.
Τα συνθήματα που ακούγονται στους δρόμους της Τεχεράνης, του Ισφαχάν, του Σιράζ και δεκάδων άλλων πόλεων δεν αφορούν μόνο τον πληθωρισμό. “Θάνατος στον Δικτάτορα”, “Χαμενεΐ θα πέσεις φέτος” και “Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία” – το σύνθημα των διαδηλώσεων του 2022 – ακούγονται ξανά στους δρόμους. Στη Φάσα, της επαρχίας Φαρς, διαδηλωτές εισέβαλαν στο κυβερνητικό κτίριο παρά τα πυρά των δυνάμεων ασφαλείας, ενώ στο Ζαχεντάν, μια πόλη-σύμβολο των διαδηλώσεων του 2022, χιλιάδες βγήκαν στους δρόμους μετά την προσευχή της Παρασκευής.
Η κυβέρνηση απάντησε με σκληρότητα. Τουλάχιστον επτά άνθρωποι έχουν σκοτωθεί, συμπεριλαμβανομένου ενός μέλους των παραστρατιωτικών δυνάμεων Basij, ενώ πάνω από 30 έχουν τραυματιστεί. Στις 31 Δεκεμβρίου, η κυβέρνηση διέταξε ημερήσιο κλείσιμο επιχειρήσεων και κυβερνητικών γραφείων σε 21 από τις 31 επαρχίες της χώρας, προσπαθώντας να ελέγξει την κατάσταση. Ο πρόεδρος Masoud Pezeshkian παραδέχθηκε τα “νόμιμα αιτήματα” των διαδηλωτών, αλλά προειδοποίησε ότι η χώρα βρίσκεται σε “πλήρη πόλεμο” με τις ΗΠΑ, το Ισραήλ και την Ευρώπη.
Οι βαθύτερες αιτίες: Μια οικονομία σε ελεύθερη πτώση
Η τρέχουσα κρίση δεν προέκυψε ξαφνικά. Το Ιράν βιώνει τη βαθύτερη και μακροβιότερη οικονομική ύφεση στη σύγχρονη ιστορία του. Ο πληθωρισμός έφτασε το 42,2% τον Δεκέμβριο 2025, με τις τιμές των τροφίμων να αυξάνονται κατά 72% σε ετήσια βάση. Το 27-50% των Ιρανών ζει τώρα κάτω από το όριο της φτώχειας – μια δραματική αύξηση από το 2022. Το υπουργείο Κοινωνικής Πρόνοιας ανακοίνωσε το 2024 ότι το 57% των Ιρανών υποφέρει από κάποιο επίπεδο υποσιτισμού, ενώ το κρέας έχει γίνει είδος πολυτελείας.
Η οικονομική καταστροφή έχει απτές συνέπειες: 950.000 μαθητές εγκατέλειψαν το σχολείο το 2024, ενώ 3.000 νοσοκόμες μεταναστεύουν από τη χώρα κάθε χρόνο. Από τον Φεβρουάριο 2025, διακοπές ρεύματος για 3-4 ώρες ημερησίως είναι καθημερινότητα, ενώ τα περισσότερα φράγματα που τροφοδοτούν την Τεχεράνη και άλλες μεγάλες πόλεις παραμένουν σχεδόν άδεια λόγω της σοβαρής υδατικής κρίσης. Είκοσι επαρχίες υπέφεραν φέτος από τη χειρότερη ξηρασία εδώ και 40 χρόνια.
Η ενεργειακή κρίση είναι ιδιαίτερα παράδοξη για μια χώρα με τα δεύτερα μεγαλύτερα αποθέματα φυσικού αερίου και τα τέταρτα μεγαλύτερα πετρελαίου στον κόσμο. Το μισό της βιομηχανίας έχει σταματήσει λόγω διακοπών ρεύματος, ενώ το κόστος της ατμοσφαιρικής ρύπανσης ανέρχεται σε 12-20 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως σε ιατρικά έξοδα και απώλεια παραγωγικότητας.
Το δηλητήριο των κυρώσεων
Η ρίζα της οικονομικής κατάρρευσης βρίσκεται στις διεθνείς κυρώσεις. Το 2018, ο πρόεδρος Donald Trump αποχώρησε από τη Συμφωνία για το Ιρανικό Πυρηνικό Πρόγραμμα (JCPOA) που είχε υπογραφεί το 2015, επιβάλλοντας και πάλι αυστηρές κυρώσεις στην ιρανική οικονομία. Οι κυρώσεις περιόρισαν δραστικά τις εξαγωγές πετρελαίου – από πάνω από 2,5 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως σε μόλις 20% αυτού του ποσού μέχρι το 2024 – και έκοψαν τη χώρα από το διεθνές τραπεζικό σύστημα SWIFT.
Το καθεστώτος κυρώσεων έγινε ακόμα πιο σκληρό τον Σεπτέμβριο 2025, όταν η Γαλλία, η Γερμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο ενεργοποίησαν τον μηχανισμό “snapback”, επαναφέροντας τις κυρώσεις του ΟΗΕ που είχαν αρθεί με την JCPOA. Η απόφαση αυτή ήρθε μετά τον 12ήμερο πόλεμο του Ιουνίου 2025 με το Ισραήλ και τις ΗΠΑ, κατά τον οποίο χτυπήθηκαν ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις και σκοτώθηκαν πάνω από 1.000 άνθρωποι, συμπεριλαμβανομένων κορυφαίων στρατιωτικών διοικητών και πυρηνικών επιστημόνων.
Η κυβέρνηση, στερημένη από τα έσοδα του πετρελαίου και αδύνατη να δανειστεί διεθνώς, εξαναγκάστηκε να καλύψει τα ελλείμματά της τυπώνοντας χρήμα. Το 2025, το κυβερνητικό έλλειμμα εκτιμήθηκε σε 1.800 τρισεκατομμύρια τομάν, ενώ ο προϋπολογισμός έφτασε σε τετραδάκια ριάλ λόγω της υπερπληθωριστικής πολιτικής.
Η ιστορία μιας κρίσης που προαναγγέλλεται
Για να καταλάβουμε τη σημερινή κατάσταση, πρέπει να επιστρέψουμε στο 2015, όταν η JCPOA έφερε μια σύντομη ανάσα στην ιρανική οικονομία. Η άρση των κυρώσεων το 2016 προκάλεσε μια εφάπαξ αύξηση 12,5% στο ΑΕΠ – την μοναδική διψήφια ανάπτυξη εδώ και δεκαετίες. Αλλά η αποχώρηση του Trump το 2018 και η επιστροφή της “μέγιστης πίεσης” κατέστρεψαν αυτές τις ελπίδες.
Η περίοδος 2011-2020 θεωρείται “χαμένη δεκαετία” για την ιρανική οικονομία, με μέση ανάπτυξη κοντά στο 0,5%. Η δομική εξάρτηση από το πετρέλαιο – που αποτελεί το 70% των εξαγωγών – δημιούργησε ένα κρίσιμο σημείο αδυναμίας που οι κυρώσεις εκμεταλλεύτηκαν με επιτυχία.
Οι σημερινές διαδηλώσεις έρχονται μετά από ένα άλλο κύμα διαμαρτυριών – το κίνημα “Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία” του 2022-2023. Τον Σεπτέμβριο 2022, η 22χρονη Μαχσά (Τζίνα) Αμίνι πέθανε υπό κράτηση αφού συνελήφθη από την “αστυνομία ηθών” για “ακατάλληλη” ένδυση του χιτζάμπ. Ο θάνατός της πυροδότησε μήνες πανεθνικών διαδηλώσεων, με τις δυνάμεις ασφαλείας να σκοτώνουν τουλάχιστον 551 διαδηλωτές, ανάμεσά τους 49 γυναίκες και 68 παιδιά. Περισσότεροι από 20.000 συνελήφθησαν και επτά εκτελέστηκαν.
Αν και οι διαδηλώσεις του 2022 καταστάλησαν βίαια, άφησαν ένα βαθύ σημάδι. Όπως παρατηρεί ο CNN, το καθεστώς του 86χρονου Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ αντιμετωπίζει πολλαπλές κρίσεις: οικονομική κατάρρευση, ενεργειακή και υδατική κρίση, την πτώση συμμάχων όπως ο Άσαντ στη Συρία, και μια νέα γενιά που αψηφά ανοιχτά τους ισλαμικούς κανόνες.
Ο διεθνής παράγοντας
Η τρέχουσα κρίση επιδεινώνεται από τις γεωπολιτικές εξελίξεις. Ο Πρόεδρος Trump, που επέστρεψε στην εξουσία, προειδοποίησε ότι οι ΗΠΑ θα “χτυπήσουν με δύναμη” το Ιράν αν προσπαθήσει να επανεξοπλιστεί μετά τις αμερικανικές επιθέσεις. Σε συνάντηση με τον πρωθυπουργό του Ισραήλ Μπέντζαμιν Νετανιάχου στις 29 Δεκεμβρίου, ο Trump υποστήριξε τη “λογική” για πιθανή ανατροπή του καθεστώτος, ενώ ο ίδιος ο Νετανιάχου έκανε αναφορές στην “ελευθερία του ιρανικού λαού”.
Το ιρανικό κοινοβούλιο απάντησε με απειλές, με τον πρόεδρό του να προειδοποιεί ότι όλες οι αμερικανικές βάσεις στη Μέση Ανατολή θα θεωρούνται “νόμιμοι στόχοι” σε περίπτωση παρέμβασης.
Το μέλλον στο χείλος του γκρεμού
Το Ιράν βρίσκεται σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι. Ο 86χρονος Χαμενεΐ, που κυβερνά από το 1989, παρακολουθεί μια χώρα που καταρρέει γύρω του. Η παλιά του στρατηγική – πυραύλους και drone, στήριξη περιφερειακών πληρεξουσίων, άρνηση διαπραγματεύσεων με το Δύση – φαίνεται να έχει φτάσει στα όριά της.
Όπως παρατηρεί η Παγκόσμια Τράπεζα, η ιρανική οικονομία αναμένεται να συρρικνωθεί κατά 1,7% το 2025 και κατά 2,8% το 2026. Χωρίς διπλωματική επίλυση και άρση των κυρώσεων, η χώρα οδεύει προς παρατεταμένη στασιμοπληθωρισμό – παγιδευμένη ανάμεσα στις κυρώσεις, τη διαχειριστική ανικανότητα και την πολιτική δυσκαμψία.
Αλλά οι δρόμοι του Ιράν αφηγούνται μια διαφορετική ιστορία. Από τις συντριμμένες πόρτες του κυβερνητικού κτιρίου στη Φάσα μέχρι τις σιωπηλές, κλειστές σειρές του Μεγάλου Παζαριού της Τεχεράνης, το μήνυμα είναι ενιαίο: ο τοίχος του φόβου καταρρέει. Η εποχή της σιωπής, φαίνεται, τελείωσε. Και η ερώτηση δεν είναι πια αν θα έρθει αλλαγή, αλλά πότε και με ποιο κόστος.