[https://archive.ph/g7COB](https://archive.ph/g7COB)
Het gaat straks heerlijk voelen als we ons duurzamer gaan gedragen, zegt gedragswetenschapper Reint Jan Renes
We zitten midden in een klimaatcrisis, maar toch vliegen we erop los en eten we regelmatig vlees. Het maakt journalist Tim de Jong soms wanhopig. Gedragswetenschapper Reint Jan Renes geeft hem hoop. Hij heeft er vertrouwen in dat we ons in 2030 al een stuk duurzamer zullen gedragen.
Tekst Tim de Jong
Fotografie Jeffrey Groeneweg/ANP
10 tot 13 minuten leestijd
Reint Jan Renes wordt wat raar aangekeken als hij met zijn OV-fiets aankomt bij zijn broers in Twente. ‘We kunnen je ook gewoon ophalen hoor,’ zeggen ze dan. Renes is lector Psychologie voor een Duurzame Stad aan de Hogeschool van Amsterdam (HvA). In zijn proeftuin Amsterdam onderzoekt hij wat ervoor zorgt dat mensen duurzame kledingkeuzes maken, of een duurzame vervoersoptie kiezen. Midden in de coronacrisis was Renes onderdeel van de Corona Gedragsunit van het RIVM. Nu adviseert hij samen met andere gedragswetenschappers het ministerie van Economische Zaken en Klimaat, over hoe gedragskennis benut kan worden bij het klimaatbeleid.
Drie van zijn broers wonen in Twente en hebben een heel ander leven. Renes: ‘Die rijden op een trekker en eten graag vlees. Het hele idee van die OV-fiets vinden ze al gek. Als ik dan ook nog zeg dat ik graag vegavlees op de barbecue wil, dan doet dat wel wat. Als ik binnenkom willen ze het gelijk over stikstof hebben.’
Minder vlees, daar willen ze niet aan, maar zijn broers zien de natuur wel veranderen. Het zet ze aan het denken, en dat geeft Renes hoop. ‘We gebruiken als mensen allerlei copingstrategieën (manieren om met stress of problemen om te gaan, TJ) om met onszelf in het reine te komen. Je mag best vliegen, want je hebt dit jaar heel hard gewerkt (moral licensing). De buurman is een stuk erger, want die gaat met de auto naar z’n werk (social comparison). Of: wat ik doe is toch een druppel op een gloeiende plaat (afschuiven van verantwoordelijkheid).
Dat doen we omdat we allemaal willen deugen, vertelt Renes. ‘Ik zie dat m’n broers in een spagaat zitten. Ze weten dat het anders moet, stiekem willen ze dat ook wel, maar ze doen het nog niet. Daarom gaat het straks heerlijk voelen als ze zich wel duurzamer gaan gedragen.’
Renes verwacht dat we er over een jaar of tien aan gewend zijn geraakt om duurzaam te reizen, eten en consumeren. ‘Benzine tanken voelt dan gek en gas ouderwets.’
Staan we daar niet nog heel ver vanaf?
‘Ja, maar we hebben met de pandemie gezien hoe snel gedrag kan veranderen. Waar we het eerst totaal normaal vonden om dichtbij elkaar te staan, is dat vanaf maart 2020 een afweging geworden. Opeens gingen we ons afvragen of we afstand moesten houden als we ergens naartoe gingen. Ik denk dat we zo’n soort afwegingskader ook met het klimaat gaan krijgen.’
Waar maakt u dat uit op? Het sentiment is toch nog steeds dat het klimaat een linkse hobby is?
‘Klopt, maar dat is aan het verschuiven. We zijn dertig jaar lang door onze eigen overheid in een consumentenmodus gezet: consumeer maar lekker, we maken het makkelijk voor je en het moet vooral leuk blijven. En we moeten lekker kunnen blijven barbecueën. Zo’n uitspraak zou Rutte nu niet meer doen, omdat hij voelt dat het niet meer kan.
Er zijn op dit moment zoveel partijen die duurzame stappen zetten. Tot aan pensioenfonds ABP aan toe, die nu tóch stoppen met het financieren van fossiele energie. Milieudefensie die een zaak tegen Shell wint. Een stikstofcrisis die ons dwingt te veranderen. Het is voor het eerst dat twee ministeries samen een publiekscampagne voeren (Zet ook de knop om, TdJ). Je moet niet onderschatten hoeveel mensen al die kleine verschuivingen aan het denken zetten.
‘We weten dat als mensen hun gedrag aanpassen, vroeg of laat ook hun houding mee verandert.’
Uiteindelijk heeft dit kabinet zich gecommitteerd aan die 60 procent CO2-reductie. Daardoor gaan er allemaal maatregelen komen waar ze voor moeten gaan staan, ook Rutte. En we weten dat als mensen hun gedrag aanpassen, vroeg of laat ook hun houding mee verandert. Je gaat argumenten zoeken over waarom die veranderingen nodig zijn – de zogeheten cognitieve dissonantiereductie.’
De Urgenda-rechtzaak ging toch juist over beloften die het Rijk niet is nagekomen?
‘Ja, omdat Rutte ook een achterban heeft waar hij naar kijkt. Hij zit nog in wat we in wat we een psychologisch ambivalente staat noemen. Hij handelt langzaam steeds meer, maar is er nog niet helemaal. Gun ’m daar even de tijd in.’
Rutte heeft dus last van een cognitieve dissonantie die zich nog wel gaat oplossen?
‘Ja daar zit hij nu middenin. En met hem de hele VVD. Afgelopen maand stemde 51 procent van de leden tegen de stikstofmaatregelen van het kabinet. Zo’n beetje de helft, dat is die ambivalente staat. Een paar jaar geleden hadden veel meer VVD-leden tegen stikstofmaatregelen gestemd. We staan voor dit probleem omdat maatregelen steeds vooruit zijn geschoven. Dat kan nu niet meer, want 2030 komt steeds dichterbij. Dat gaat ons helpen.’
Dit klinkt allemaal wel erg optimistisch, zeker het “als”, alsof dit uiteraard in een paar jaar gebeurt. De boer en vleesindustrie gaan zich keihard verzetten tegen zulke veranderingen. Het beste voor het klimaat nu, is inflatie en de torenhoge energieprijzen. Dat gaat niet heerlijk voelen, maar het positieve eraan is dat het wel beter voor het klimaat is.
30 jaar geleden is 1990, en volgens mij worden we al vanaf de jaren 60/70 aangezet tot consumeren.
Het zal op een gegeven moment toch echt moeten. Ik hoop dat Rutte strenger en standvastiger wordt NL de juiste koers op te zetten.
Het zijn kleine dingen maar ik vraag bijvoorbeeld aan onze kookheer op m’n werk of we al 1x in de week een vegetarisch gerecht kunnen eten. Ik werk op een woongroep met 13 cliënten en de hoeveelheden eten die hier elke dag weggegooid wordt is om te huilen. Zoals vandaag moesten we zelf koken, staat er macaroni op het menu maar dit keer zonder vlees. En mn cliënten eten er net zo lekker van als dat er gehakt in zit.
Zou deze man cocaïne op z’n pannekoeken hebben gedaan in plaats van poedersuiker?
Maar even kort samengevat is de conclusie eigenlijk: mensen voelen zich prettiger wanneer hun gedrag en hun idealen met elkaar overeen komen. Toch?
Op zich logisch, en al een tijdje bekend. Van wat ik bij het CBS kon vinden, wilde vorig jaar 59% van de mensen in Nederland eigenlijk duurzamer gaan leven dan ze nu doen.
Ik denk dat een groot onderdeel van “gaat het ook echt lekkerder voelen” ook afhangt van hoe makkelijk het wordt gemaakt. Bij tochtstrips is minder tocht wel een goede beloning, maar bijvoorbeeld OV zou echt een stuk gebruiksvriendelijker kunnen buiten stadskernen.
Elitaire kwast die zegt dat we minder taart kunnen eten
“Het gaat straks heerlijk voelen als we ons duurzamer gaan gedragen, zegt gedragswetenschapper Reint Jan Renes ”
Precies! Dat geeft heel mooi weer wat er aan de hand is; kunstmatige dwang door kunstmatig hooghouden van alle prijzen. Je zou bijna aan conspiracy theorys als “the great reset” gaan denken….
Naïef en veel te optimistisch. Mensen geloven vaak de claims over de natuur niet eens, omdat de veranderingen zo geleidelijk zijn. Volgens mijn ouders werden in de jaren ’60 en ’70 toen zij zelf nog jong waren al door groepen zoals Greenpeace en Vereniging Milieudefensie geschreeuwd dat als zij zich niet onmiddellijk duurzaam zouden gedragen, Nederland na nog een halve eeuw een woestijn zou zijn. Destijds was dat een zeer overdreven claim, de wereld ging er wel op achteruit, maar niet zo snel als dat die groepen beweerden. De regenwouden zouden rond de eeuwwisseling niet meer bestaan en vissen zouden niet meer in het wild voor komen. Maar als mensen hun koelkast minder zouden gebruiken en met de fiets zouden gaan, dan kwam alles wel weer goed. Mijn vader was vroeger best links voor die tijd en was een enthousiast lid van Greenpeace. Nu vind hij het allemaal onzin omdat de wereld volgens hem hetzelfde is gebleven. Hij wordt steeds rechtser nu dat hij senioor is en niet veer weg is van bejaard zijn.
De pest is dat de wereld nu wél op een keerpunt staat waar als er nog een decennia of twee á drie wordt vervuild het milieu misschien wel in een cyclus komt waar we niet meer uit kunnen komen, een sneeuwbal effect. Maar mijn ouders en heel veel anderen van hun generatie (de vroege X’ers) doen nu helemaal niets wat betreft duurzamer leven, tenzij het om geld besparen gaat. Als ik mijn ouders vraag om aan onze generaties te denken zeggen zij letterlijk: *”Je moet niet luisteren naar die bangmakerij, dat zeiden ze al toen wij jong waren op school en op de radio en ik kan nog steeds naar het bos gaan en een visje eten. We hadden vroeger ook wel eens een warme zomer maand of een lauwe winter. Ze zeiden ook dat we vliegende auto’s zouden hebben, dat we op de maan zouden leven en dat als we geld doneren an Afrika dat ze dan vandaag allemaal ontwikkeld zouden zijn. Allemaal onzin.”*
Dat van Afrika snap ik, omdat er ook nu nog reclames zijn over het doneren aan Afrika, maar als ik ze dan uitleg dat Afrika vooruit is gegaan met onder andere een Afrikaanse Unie, dan wordt er sceptisch naar mij gekeken. *”Waarom zijn er dan zoveel hongerige kinderen op televisie?”* Geen idee waar ze die laatste twee vandaan halen, maar die gaan er als een cliché altijd weer in als ze het over het milieu hebben: vliegende auto’s en leven op de maan. Diepe zucht, het gaat niet de goede kant op omdat mensen positief geloven dat iedereen straks allemaal leuk mee gaat doen met duurzaam leven. Er moet of gedwongen worden en dat mag en kan gewoon niet in een democratie, of bedrijven moeten verplicht andere productieprocessen aangaan die vriendelijker zijn voor het milieu.
Niet dat we niets hoeven te doen, maar met een China die honderden kolencentrales wil openen is het natuurlijk lachwekkend wat we proberen te bereiken.
Dat wij minder vliegen, onze huizen verduurzamen en minder vlees eten is heel goed, maar zolang de industrie en super rijken niet veranderen zet het natuurlijk geen zoden aan de dijk.
Het systeem is ziek en de consument de verantwoordelijkheid voor de lasten geven is het probleem.
Binnenkort ga ik (28f) uit huis. Mijn probleem van verduurzamen is vooral mijn huis. De afgelopen weken toen ik ging verbouwen was het aanzienlijk benauwd in mijn 1948 woning. Ik heb overal hardhouten ramen en (schuif)deuren. Het beste wat ik kan doen is de rubbers verversen, maar daar houdt het ongeveer bij op. Ik kan geen zonnepanelen nemen omdat er nog asbest in het dak zit en het platte dak van de garage is te oud. Ik heb als het goed is een kruipruimte, maar er ligt een eiken parketvloer overheen. Ik heb geen idee hoe het met de kruip/vloer isolatie zit.
Eigenlijk het enige van verduurzaming wat ik heb kunnen doen is eco radiatoren met smart-thermostaatknoppen laten ophangen, maar het is heel lastig om in te schatten hoeveel verschil het gaat maken. Qua boodschappen koop ik veel efficienter dan mijn ouders, maar het is niet dat me dat een goed gevoel geeft.
Ik ben nu, inclusief meubels voor woonkamer, slaapkamer en kantoorruimte, bijna 20 duizend verder om het een bewoonbare woning te maken. Als alleenstaande starter heb je ontzettend veel geld nodig om er wat van te maken, laat staan om erop terug te verdienen…
13 comments
[https://archive.ph/g7COB](https://archive.ph/g7COB)
Het gaat straks heerlijk voelen als we ons duurzamer gaan gedragen, zegt gedragswetenschapper Reint Jan Renes
We zitten midden in een klimaatcrisis, maar toch vliegen we erop los en eten we regelmatig vlees. Het maakt journalist Tim de Jong soms wanhopig. Gedragswetenschapper Reint Jan Renes geeft hem hoop. Hij heeft er vertrouwen in dat we ons in 2030 al een stuk duurzamer zullen gedragen.
Tekst Tim de Jong
Fotografie Jeffrey Groeneweg/ANP
10 tot 13 minuten leestijd
Reint Jan Renes wordt wat raar aangekeken als hij met zijn OV-fiets aankomt bij zijn broers in Twente. ‘We kunnen je ook gewoon ophalen hoor,’ zeggen ze dan. Renes is lector Psychologie voor een Duurzame Stad aan de Hogeschool van Amsterdam (HvA). In zijn proeftuin Amsterdam onderzoekt hij wat ervoor zorgt dat mensen duurzame kledingkeuzes maken, of een duurzame vervoersoptie kiezen. Midden in de coronacrisis was Renes onderdeel van de Corona Gedragsunit van het RIVM. Nu adviseert hij samen met andere gedragswetenschappers het ministerie van Economische Zaken en Klimaat, over hoe gedragskennis benut kan worden bij het klimaatbeleid.
Drie van zijn broers wonen in Twente en hebben een heel ander leven. Renes: ‘Die rijden op een trekker en eten graag vlees. Het hele idee van die OV-fiets vinden ze al gek. Als ik dan ook nog zeg dat ik graag vegavlees op de barbecue wil, dan doet dat wel wat. Als ik binnenkom willen ze het gelijk over stikstof hebben.’
Minder vlees, daar willen ze niet aan, maar zijn broers zien de natuur wel veranderen. Het zet ze aan het denken, en dat geeft Renes hoop. ‘We gebruiken als mensen allerlei copingstrategieën (manieren om met stress of problemen om te gaan, TJ) om met onszelf in het reine te komen. Je mag best vliegen, want je hebt dit jaar heel hard gewerkt (moral licensing). De buurman is een stuk erger, want die gaat met de auto naar z’n werk (social comparison). Of: wat ik doe is toch een druppel op een gloeiende plaat (afschuiven van verantwoordelijkheid).
Dat doen we omdat we allemaal willen deugen, vertelt Renes. ‘Ik zie dat m’n broers in een spagaat zitten. Ze weten dat het anders moet, stiekem willen ze dat ook wel, maar ze doen het nog niet. Daarom gaat het straks heerlijk voelen als ze zich wel duurzamer gaan gedragen.’
Renes verwacht dat we er over een jaar of tien aan gewend zijn geraakt om duurzaam te reizen, eten en consumeren. ‘Benzine tanken voelt dan gek en gas ouderwets.’
Staan we daar niet nog heel ver vanaf?
‘Ja, maar we hebben met de pandemie gezien hoe snel gedrag kan veranderen. Waar we het eerst totaal normaal vonden om dichtbij elkaar te staan, is dat vanaf maart 2020 een afweging geworden. Opeens gingen we ons afvragen of we afstand moesten houden als we ergens naartoe gingen. Ik denk dat we zo’n soort afwegingskader ook met het klimaat gaan krijgen.’
Waar maakt u dat uit op? Het sentiment is toch nog steeds dat het klimaat een linkse hobby is?
‘Klopt, maar dat is aan het verschuiven. We zijn dertig jaar lang door onze eigen overheid in een consumentenmodus gezet: consumeer maar lekker, we maken het makkelijk voor je en het moet vooral leuk blijven. En we moeten lekker kunnen blijven barbecueën. Zo’n uitspraak zou Rutte nu niet meer doen, omdat hij voelt dat het niet meer kan.
Er zijn op dit moment zoveel partijen die duurzame stappen zetten. Tot aan pensioenfonds ABP aan toe, die nu tóch stoppen met het financieren van fossiele energie. Milieudefensie die een zaak tegen Shell wint. Een stikstofcrisis die ons dwingt te veranderen. Het is voor het eerst dat twee ministeries samen een publiekscampagne voeren (Zet ook de knop om, TdJ). Je moet niet onderschatten hoeveel mensen al die kleine verschuivingen aan het denken zetten.
‘We weten dat als mensen hun gedrag aanpassen, vroeg of laat ook hun houding mee verandert.’
Uiteindelijk heeft dit kabinet zich gecommitteerd aan die 60 procent CO2-reductie. Daardoor gaan er allemaal maatregelen komen waar ze voor moeten gaan staan, ook Rutte. En we weten dat als mensen hun gedrag aanpassen, vroeg of laat ook hun houding mee verandert. Je gaat argumenten zoeken over waarom die veranderingen nodig zijn – de zogeheten cognitieve dissonantiereductie.’
De Urgenda-rechtzaak ging toch juist over beloften die het Rijk niet is nagekomen?
‘Ja, omdat Rutte ook een achterban heeft waar hij naar kijkt. Hij zit nog in wat we in wat we een psychologisch ambivalente staat noemen. Hij handelt langzaam steeds meer, maar is er nog niet helemaal. Gun ’m daar even de tijd in.’
Rutte heeft dus last van een cognitieve dissonantie die zich nog wel gaat oplossen?
‘Ja daar zit hij nu middenin. En met hem de hele VVD. Afgelopen maand stemde 51 procent van de leden tegen de stikstofmaatregelen van het kabinet. Zo’n beetje de helft, dat is die ambivalente staat. Een paar jaar geleden hadden veel meer VVD-leden tegen stikstofmaatregelen gestemd. We staan voor dit probleem omdat maatregelen steeds vooruit zijn geschoven. Dat kan nu niet meer, want 2030 komt steeds dichterbij. Dat gaat ons helpen.’
Dit klinkt allemaal wel erg optimistisch, zeker het “als”, alsof dit uiteraard in een paar jaar gebeurt. De boer en vleesindustrie gaan zich keihard verzetten tegen zulke veranderingen. Het beste voor het klimaat nu, is inflatie en de torenhoge energieprijzen. Dat gaat niet heerlijk voelen, maar het positieve eraan is dat het wel beter voor het klimaat is.
30 jaar geleden is 1990, en volgens mij worden we al vanaf de jaren 60/70 aangezet tot consumeren.
Het zal op een gegeven moment toch echt moeten. Ik hoop dat Rutte strenger en standvastiger wordt NL de juiste koers op te zetten.
Het zijn kleine dingen maar ik vraag bijvoorbeeld aan onze kookheer op m’n werk of we al 1x in de week een vegetarisch gerecht kunnen eten. Ik werk op een woongroep met 13 cliënten en de hoeveelheden eten die hier elke dag weggegooid wordt is om te huilen. Zoals vandaag moesten we zelf koken, staat er macaroni op het menu maar dit keer zonder vlees. En mn cliënten eten er net zo lekker van als dat er gehakt in zit.
Zou deze man cocaïne op z’n pannekoeken hebben gedaan in plaats van poedersuiker?
Maar even kort samengevat is de conclusie eigenlijk: mensen voelen zich prettiger wanneer hun gedrag en hun idealen met elkaar overeen komen. Toch?
Op zich logisch, en al een tijdje bekend. Van wat ik bij het CBS kon vinden, wilde vorig jaar 59% van de mensen in Nederland eigenlijk duurzamer gaan leven dan ze nu doen.
Ik denk dat een groot onderdeel van “gaat het ook echt lekkerder voelen” ook afhangt van hoe makkelijk het wordt gemaakt. Bij tochtstrips is minder tocht wel een goede beloning, maar bijvoorbeeld OV zou echt een stuk gebruiksvriendelijker kunnen buiten stadskernen.
Elitaire kwast die zegt dat we minder taart kunnen eten
“Het gaat straks heerlijk voelen als we ons duurzamer gaan gedragen, zegt gedragswetenschapper Reint Jan Renes ”
Precies! Dat geeft heel mooi weer wat er aan de hand is; kunstmatige dwang door kunstmatig hooghouden van alle prijzen. Je zou bijna aan conspiracy theorys als “the great reset” gaan denken….
Naïef en veel te optimistisch. Mensen geloven vaak de claims over de natuur niet eens, omdat de veranderingen zo geleidelijk zijn. Volgens mijn ouders werden in de jaren ’60 en ’70 toen zij zelf nog jong waren al door groepen zoals Greenpeace en Vereniging Milieudefensie geschreeuwd dat als zij zich niet onmiddellijk duurzaam zouden gedragen, Nederland na nog een halve eeuw een woestijn zou zijn. Destijds was dat een zeer overdreven claim, de wereld ging er wel op achteruit, maar niet zo snel als dat die groepen beweerden. De regenwouden zouden rond de eeuwwisseling niet meer bestaan en vissen zouden niet meer in het wild voor komen. Maar als mensen hun koelkast minder zouden gebruiken en met de fiets zouden gaan, dan kwam alles wel weer goed. Mijn vader was vroeger best links voor die tijd en was een enthousiast lid van Greenpeace. Nu vind hij het allemaal onzin omdat de wereld volgens hem hetzelfde is gebleven. Hij wordt steeds rechtser nu dat hij senioor is en niet veer weg is van bejaard zijn.
De pest is dat de wereld nu wél op een keerpunt staat waar als er nog een decennia of twee á drie wordt vervuild het milieu misschien wel in een cyclus komt waar we niet meer uit kunnen komen, een sneeuwbal effect. Maar mijn ouders en heel veel anderen van hun generatie (de vroege X’ers) doen nu helemaal niets wat betreft duurzamer leven, tenzij het om geld besparen gaat. Als ik mijn ouders vraag om aan onze generaties te denken zeggen zij letterlijk: *”Je moet niet luisteren naar die bangmakerij, dat zeiden ze al toen wij jong waren op school en op de radio en ik kan nog steeds naar het bos gaan en een visje eten. We hadden vroeger ook wel eens een warme zomer maand of een lauwe winter. Ze zeiden ook dat we vliegende auto’s zouden hebben, dat we op de maan zouden leven en dat als we geld doneren an Afrika dat ze dan vandaag allemaal ontwikkeld zouden zijn. Allemaal onzin.”*
Dat van Afrika snap ik, omdat er ook nu nog reclames zijn over het doneren aan Afrika, maar als ik ze dan uitleg dat Afrika vooruit is gegaan met onder andere een Afrikaanse Unie, dan wordt er sceptisch naar mij gekeken. *”Waarom zijn er dan zoveel hongerige kinderen op televisie?”* Geen idee waar ze die laatste twee vandaan halen, maar die gaan er als een cliché altijd weer in als ze het over het milieu hebben: vliegende auto’s en leven op de maan. Diepe zucht, het gaat niet de goede kant op omdat mensen positief geloven dat iedereen straks allemaal leuk mee gaat doen met duurzaam leven. Er moet of gedwongen worden en dat mag en kan gewoon niet in een democratie, of bedrijven moeten verplicht andere productieprocessen aangaan die vriendelijker zijn voor het milieu.
Niet dat we niets hoeven te doen, maar met een China die honderden kolencentrales wil openen is het natuurlijk lachwekkend wat we proberen te bereiken.
Dat wij minder vliegen, onze huizen verduurzamen en minder vlees eten is heel goed, maar zolang de industrie en super rijken niet veranderen zet het natuurlijk geen zoden aan de dijk.
Het systeem is ziek en de consument de verantwoordelijkheid voor de lasten geven is het probleem.
Binnenkort ga ik (28f) uit huis. Mijn probleem van verduurzamen is vooral mijn huis. De afgelopen weken toen ik ging verbouwen was het aanzienlijk benauwd in mijn 1948 woning. Ik heb overal hardhouten ramen en (schuif)deuren. Het beste wat ik kan doen is de rubbers verversen, maar daar houdt het ongeveer bij op. Ik kan geen zonnepanelen nemen omdat er nog asbest in het dak zit en het platte dak van de garage is te oud. Ik heb als het goed is een kruipruimte, maar er ligt een eiken parketvloer overheen. Ik heb geen idee hoe het met de kruip/vloer isolatie zit.
Eigenlijk het enige van verduurzaming wat ik heb kunnen doen is eco radiatoren met smart-thermostaatknoppen laten ophangen, maar het is heel lastig om in te schatten hoeveel verschil het gaat maken. Qua boodschappen koop ik veel efficienter dan mijn ouders, maar het is niet dat me dat een goed gevoel geeft.
Ik ben nu, inclusief meubels voor woonkamer, slaapkamer en kantoorruimte, bijna 20 duizend verder om het een bewoonbare woning te maken. Als alleenstaande starter heb je ontzettend veel geld nodig om er wat van te maken, laat staan om erop terug te verdienen…