Bij het controleren of mensen recht hebben op bijstand zijn de rechercheurs van de sociale dienst amper aan regels gebonden. Een ‘vermoeden’ van fraude volstaat voor een huiszoeking. Dit leidt tot willekeur en excessen.
Belia Heilbron en Marieke Rotman beeld Olivia Ettema
26 oktober 2022 – verschenen in nr. 43
Op dinsdagmiddag gaan om drie uur de hekken open in de Stedekestraat in Tilburg. Boven de poort prijkt in ijzeren letters het woord ‘Pollepel’, een vrouw zit op een kruk en vinkt de binnendruppelende bezoekers af. Mannen met grote fietstassen, keurig gekapte vrouwen en ouders met kinderen lopen de binnenplaats op, waar vrijwilligers kommen soep en zakken brood uitdelen. Daartussendoor snelt Hülya Özdemir van de ene naar de andere bezoeker.
Özdemir, grijze regenjas, lang donker haar in een knot op haar hoofd, drinkt koffie uit een thermosmok met ‘Love’ erop, maakt met iedereen een praatje, legt even haar hand op iemands schouder. Bij haar stichting Broodnodig ‘krijgen de minstbedeelden hun dagelijks brood’. Zonder dat er wordt gevraagd wie ze zijn of dat er wordt gelet op hoeveel ze meenemen, zegt Özdemir. Wie een brood, stronk prei of een kopje soep kan gebruiken, is welkom. Zoals Laura, een verlegen jonge vrouw die een sjekkie rookt en zorgelijk kijkt als ze vertelt over haar leven. ‘Mijn daklozenuitkering is afgewezen omdat ik volgens de sociale dienst niet in Tilburg geworteld ben. Ik woonde hiervoor zes jaar in België.’ Ten einde raad trok ze dan maar bij haar broer in. ‘Toen werd zíjn bijstandsuitkering meteen stopgezet omdat we illegaal zouden samenwonen.’
Met uitkeringen moet je oppassen, weet ook Özdemir. ‘Vroeger registreerden we wie hier kwam; iedereen had een nummer. Bij binnenkomst noteerden we dat. Het ging fout toen ik een vrouw een keer hielp met een paar tientjes. De sociale dienst kwam erachter en haar bijstandsaanvraag werd afgewezen. Sindsdien mag je hier ook anoniem komen, dan zetten we alleen een kruisje.’
De sociale dienst is berucht onder bijstandsgerechtigden. Medewerkers controleren of bijstandsontvangers wel recht hebben op een uitkering. Maar hoe gaan ze te werk? En houden ze zich wel aan de wet in hun jacht op bijstandsfraudeurs? Landelijke cijfers over hun werk zijn er niet. Onderzoeksplatform Investico onderzocht voor De Groene Amsterdammer en Trouw de werkwijze van deze ‘gemeentelijke politie’. We voerden tientallen gesprekken met zogenoemde sociaal rechercheurs, met handhavers, advocaten, bijstandsgerechtigden en juristen, en pluisden honderden zaken uit die bij de rechtbank terechtkwamen.
De sociale dienst blijkt nauwelijks aan regels gebonden. De dienst mag bijna elke methode inzetten, van onaangekondigde huisbezoeken tot meerdere keren per dag voor iemands huis observeren. Waar de politie van het Openbaar Ministerie toestemming moet krijgen om een woning te doorzoeken, is voor gemeentemedewerkers een ‘vermoeden’ genoeg voor een huiszoeking. Een handhaver hoeft geen opleiding te hebben gevolgd. Niemand houdt toezicht op de beroepsgroep en de regels die er zijn worden regelmatig genegeerd. Dat resulteert in willekeur en excessen. In sommige gemeenten wordt de bijstand helemaal niet meer gecontroleerd. In andere gemeenten zoeken handhavers de grenzen van de wet op en gaan daaroverheen, om zo veel mogelijk te kunnen besparen op armoedebestrijding. ‘De handhaver hoeft niet aan waarheidsvinding te doen.’
De invoering van de nieuwe Fraudewet bijna tien jaar geleden was een keerpunt in de opsporing van bijstandsfraude. Het was de tijd van hard en efficiënt optreden tegen fraudeurs die ‘geld in hun zak steken waarvoor anderen heel hard moeten werken’, volgens vvd-staatssecretaris Paul de Krom in september 2012, kort voor de invoering van de wet. ‘Ik vind dat degene die daarvan misbruik maakt, er de consequenties van moet dragen.’ En dus verplichtte hij gemeenten om iedereen te beboeten die in de bijstand een fout maakt – bewust of onbewust.
Op de achtergrond vond nog een belangrijke verschuiving plaats: de ondergrens voor een bijstandsfraudezaak om behandeld te worden binnen het strafrecht werd verhoogd van tienduizend naar vijftigduizend euro aan vermeende fraude, een enorm bedrag als het gaat om een uitkering van zo’n duizend euro per maand.
Dat had grote gevolgen voor de opsporing. Volgens de wet mogen gemeenten ‘spontaan’ en op elk moment onderzoeken of iemand wel echt recht heeft op bijstand. Het grootste deel van die onderzoeken naar bijstandsgerechtigden wordt sinds die verhoging afgehandeld in het bestuursrecht. Daarin geldt het zogeheten vrije bewijsstelsel, waarin de gemeente zoveel gegevens kan verzamelen als ze nodig vindt om aanwijzingen voor fraude te vinden. Verdachten heten hier meestal ‘klanten’ en het stopzetten van de bijstand en terugvorderen daarvan is officieel geen straf maar slechts een ‘maatregel’ – ook als bijstandsontvangers geruïneerd worden omdat ze duizenden euro’s moeten terugbetalen. Landelijke cijfers over onderzoeken die gemeenten uitvoeren zijn er niet. Een aanzienlijk deel van de problemen bij de controle op de bijstand blijft zo buiten beeld.
Het begint meestal met een tip, vertellen handhavers. Die kan komen van overheidsorganisaties, zoals het uwv, de Belastingdienst of de politie. Soms van een gemeentemedewerker die een bijstandsontvanger aan een baan probeert te helpen en in een gesprek iets verdachts heeft gehoord. Maar meestal is het een anonieme tip, van een gefrustreerde buurman bijvoorbeeld. ‘Mensen vinden het vaak gewoon niet eerlijk’, zegt Wanda, een sociaal rechercheur uit het noorden van het land die graag anoniem wil blijven. ‘Ze hebben zelf een kleine beurs en zien dan dat de overbuurman stiekem samenwoont en ook nog eens zwart werkt. Wij doen dan een stukje dienstverlening.’
Maar gemeentelijke rechercheurs hoeven niet altijd te wachten op een tip. Om in één keer een grotere groep mogelijke fraudeurs op te sporen, starten gemeenten zelf grootschalig onderzoek. Dan vragen ze bijvoorbeeld het watergebruik op van alle bijstandsgerechtigden, zoals in Opsterland, Groningen en Veenendaal. Op die manier ziet de sociale dienst van wie het verbruik verdacht laag is, waardoor de vraag rijst of iemand wel woont op het opgegeven adres. Of zoals de gemeenten Venray en Venlo. Zij wilden weten of bijstandsgerechtigden niet stiekem vastgoed bezaten in bijvoorbeeld Turkije, Polen of Marokko. Daarom vroegen ze van alle bijstandsgerechtigden van niet-Nederlandse afkomst informatie op over mogelijk bezit van buitenlands vastgoed, te beginnen bij mensen met een Turkse afkomst. Omdat de gemeenten naar alle bijstandsontvangers van niet-Nederlandse afkomst wil kijken, maar dat om ‘pragmatische redenen’ niet allemaal tegelijk kan doen, is dit volgens de rechtbank geen discriminatie.
Absurd, wat een politiestaat hebben we opgetuigd voor een klein beetje fraude. Waar zijn de opsporingsdiensten die huiszoekingen doen bij CEOs die fraude plegen?
Elke multinational die betrapt wordt ook maar even al hun belastingvoordelen met terugwerkende kracht laten terugbetalen?
Wat de fúck zijn dit voor gestapo-tafarelen?
En altijd maar weer bij de allerzwaksten in de samenleving. Als je de boel bij elkaar fraudeert via je brievenbus firma blijf je buiten schot, maar je zal eens op een ander bankje slapen dan je hebt opgeschreven….
In wat een gaaf VVD-land wonen we toch!
Het ergste is dankzij de bezuinigingen op de WaJong e.d. zitten er nu een hoop mensen in de bijstand die niet in staat zijn om al die regeltjes te snappen en daardoor sneller de fout ingaan.
Ik heb het hier een aantal keer over gehad door de jaren heen en mensen geloven gewoon niet dat het gebeurt. “Niet in Nederland. Ja, misschien in Amerika ofzo, maar niet hier.” Krijg ik vaak te horen. En als ik dan met artikelen kom, dan wordt er altijd snel gezocht naar een excuus waarom mensen in de bijstand het verdienen om zo behandeld te worden.
De manier waarop er in Nederland met mensen in de bijstand wordt omgegaan is onmenselijk en schandelijk en het wordt tijd dat we niet meer onze koppen in het zand steken. Als mensen het zo “niet in ONS land” vinden, dan moeten ze er ook voor zorgen dat het niet gebeurt in ons land.
>Het begint meestal met een tip, vertellen handhavers. Die kan komen van overheidsorganisaties, zoals het uwv, de Belastingdienst of de politie. Soms van een gemeentemedewerker die een bijstandsontvanger aan een baan probeert te helpen en in een gesprek iets verdachts heeft gehoord. Maar meestal is het een anonieme tip, van een gefrustreerde buurman bijvoorbeeld.
Uiteindelijk zijn we gewoon een land vol verklikkers. Zo snel als een jaar of 80 geleden de joodse buren verlinkt werden, worden tegenwoordig de buren met een uitkering aangegeven omdat ze worden gezien met een nieuwe iPhone. Lang leve de afgunst, al decennia lang.
Als het kabinet het vertrouwen van het volk terug wil winnen moeten ze misschien eerst zorgen dat de regering het volk ook een beetje vertrouwen gunt.
>Waar in het strafrecht het Openbaar Ministerie bewijs helemaal rond moet hebben om een verdachte veroordeeld te krijgen, geldt in het bestuursrecht een ‘vrij bewijsstelsel’, zegt Henny Sackers, hoogleraar bestuurssanctierecht aan de Radboud Universiteit. ‘In het strafrecht kun je niet zo selectief zijn, daar moet ook ontlastend bewijs worden meegenomen. Maar voor dit soort controleonderzoek staat het handhavers vrij om enigszins selectief bewijs te verzamelen. De handhaver hoeft niet aan waarheidsvinding te doen.’
Als dit klopt vind ik dit schokkend. Hoe kun je met zo’n opzet eerlijke conclusies trekken?
Dus mocht het echt zo ver komen dat ik ooit in de bijstand kom dan kan ik beter crimineel worden, heb je iig meer rechten.
> Hij geeft een voorbeeld: hij kreeg een tip over een alleenstaande moeder in de bijstand van wie de ex-man vaak zou langskomen om zijn kinderen te zien. Was dit een kwestie van samenwonen? Hij ging op bezoek. ‘Je kunt een man niet verbieden om zijn kinderen te zien, maar we proberen te zorgen dat zijn ex-partner niet in de problemen komt met bijstandswet.’ En dus maakte hij een aantal afspraken die hij vastlegde. ‘De ex ziet de kinderen nu drie dagen in de week, en niet elke dag. En hou je je daar niet aan, dan geen uitkering.’
Complimenten jongens, dit gaat de huidige en toekomstige maatschappelijke problemen echt oplossen!
Wat is dit voor dystopisch kutland zeg? Holy shit…
Klinkt als een typisch geval van dat de controle meer kost dan het aan fraude opspoort.
In 1991 stonden we allemaal met een enorm grote bek te vieren dat we het communisme en bijvoorbeeld de Stasti hadden verslagen.
Nu blijkt dat we kennelijk vonden dat we daar nog veel van konden leren. Destijds waren het de dwarsdenkers die door de Stasi werden gemonitord, maar in het kapitalisme kun je met dit soort methodes dus mooi de armen nog harder straffen.
Dit klinkt als een walhalla voor VVDers en een nachtmerrie voor mensen met ook maar een klein beetje empathisch vermogen.
Heel bizar dit. En de meest kwetsbare mensen zijn de slachtoffers. Zo te zien dezelfde oorzaak als de toeslagenaffaire: wantrouwen richting de burger en een ziekelijke obsessie met fraudeaanpak.
16 comments
Bij het controleren of mensen recht hebben op bijstand zijn de rechercheurs van de sociale dienst amper aan regels gebonden. Een ‘vermoeden’ van fraude volstaat voor een huiszoeking. Dit leidt tot willekeur en excessen.
Belia Heilbron en Marieke Rotman beeld Olivia Ettema
26 oktober 2022 – verschenen in nr. 43
Op dinsdagmiddag gaan om drie uur de hekken open in de Stedekestraat in Tilburg. Boven de poort prijkt in ijzeren letters het woord ‘Pollepel’, een vrouw zit op een kruk en vinkt de binnendruppelende bezoekers af. Mannen met grote fietstassen, keurig gekapte vrouwen en ouders met kinderen lopen de binnenplaats op, waar vrijwilligers kommen soep en zakken brood uitdelen. Daartussendoor snelt Hülya Özdemir van de ene naar de andere bezoeker.
Özdemir, grijze regenjas, lang donker haar in een knot op haar hoofd, drinkt koffie uit een thermosmok met ‘Love’ erop, maakt met iedereen een praatje, legt even haar hand op iemands schouder. Bij haar stichting Broodnodig ‘krijgen de minstbedeelden hun dagelijks brood’. Zonder dat er wordt gevraagd wie ze zijn of dat er wordt gelet op hoeveel ze meenemen, zegt Özdemir. Wie een brood, stronk prei of een kopje soep kan gebruiken, is welkom. Zoals Laura, een verlegen jonge vrouw die een sjekkie rookt en zorgelijk kijkt als ze vertelt over haar leven. ‘Mijn daklozenuitkering is afgewezen omdat ik volgens de sociale dienst niet in Tilburg geworteld ben. Ik woonde hiervoor zes jaar in België.’ Ten einde raad trok ze dan maar bij haar broer in. ‘Toen werd zíjn bijstandsuitkering meteen stopgezet omdat we illegaal zouden samenwonen.’
Met uitkeringen moet je oppassen, weet ook Özdemir. ‘Vroeger registreerden we wie hier kwam; iedereen had een nummer. Bij binnenkomst noteerden we dat. Het ging fout toen ik een vrouw een keer hielp met een paar tientjes. De sociale dienst kwam erachter en haar bijstandsaanvraag werd afgewezen. Sindsdien mag je hier ook anoniem komen, dan zetten we alleen een kruisje.’
De sociale dienst is berucht onder bijstandsgerechtigden. Medewerkers controleren of bijstandsontvangers wel recht hebben op een uitkering. Maar hoe gaan ze te werk? En houden ze zich wel aan de wet in hun jacht op bijstandsfraudeurs? Landelijke cijfers over hun werk zijn er niet. Onderzoeksplatform Investico onderzocht voor De Groene Amsterdammer en Trouw de werkwijze van deze ‘gemeentelijke politie’. We voerden tientallen gesprekken met zogenoemde sociaal rechercheurs, met handhavers, advocaten, bijstandsgerechtigden en juristen, en pluisden honderden zaken uit die bij de rechtbank terechtkwamen.
De sociale dienst blijkt nauwelijks aan regels gebonden. De dienst mag bijna elke methode inzetten, van onaangekondigde huisbezoeken tot meerdere keren per dag voor iemands huis observeren. Waar de politie van het Openbaar Ministerie toestemming moet krijgen om een woning te doorzoeken, is voor gemeentemedewerkers een ‘vermoeden’ genoeg voor een huiszoeking. Een handhaver hoeft geen opleiding te hebben gevolgd. Niemand houdt toezicht op de beroepsgroep en de regels die er zijn worden regelmatig genegeerd. Dat resulteert in willekeur en excessen. In sommige gemeenten wordt de bijstand helemaal niet meer gecontroleerd. In andere gemeenten zoeken handhavers de grenzen van de wet op en gaan daaroverheen, om zo veel mogelijk te kunnen besparen op armoedebestrijding. ‘De handhaver hoeft niet aan waarheidsvinding te doen.’
De invoering van de nieuwe Fraudewet bijna tien jaar geleden was een keerpunt in de opsporing van bijstandsfraude. Het was de tijd van hard en efficiënt optreden tegen fraudeurs die ‘geld in hun zak steken waarvoor anderen heel hard moeten werken’, volgens vvd-staatssecretaris Paul de Krom in september 2012, kort voor de invoering van de wet. ‘Ik vind dat degene die daarvan misbruik maakt, er de consequenties van moet dragen.’ En dus verplichtte hij gemeenten om iedereen te beboeten die in de bijstand een fout maakt – bewust of onbewust.
Op de achtergrond vond nog een belangrijke verschuiving plaats: de ondergrens voor een bijstandsfraudezaak om behandeld te worden binnen het strafrecht werd verhoogd van tienduizend naar vijftigduizend euro aan vermeende fraude, een enorm bedrag als het gaat om een uitkering van zo’n duizend euro per maand.
Dat had grote gevolgen voor de opsporing. Volgens de wet mogen gemeenten ‘spontaan’ en op elk moment onderzoeken of iemand wel echt recht heeft op bijstand. Het grootste deel van die onderzoeken naar bijstandsgerechtigden wordt sinds die verhoging afgehandeld in het bestuursrecht. Daarin geldt het zogeheten vrije bewijsstelsel, waarin de gemeente zoveel gegevens kan verzamelen als ze nodig vindt om aanwijzingen voor fraude te vinden. Verdachten heten hier meestal ‘klanten’ en het stopzetten van de bijstand en terugvorderen daarvan is officieel geen straf maar slechts een ‘maatregel’ – ook als bijstandsontvangers geruïneerd worden omdat ze duizenden euro’s moeten terugbetalen. Landelijke cijfers over onderzoeken die gemeenten uitvoeren zijn er niet. Een aanzienlijk deel van de problemen bij de controle op de bijstand blijft zo buiten beeld.
Het begint meestal met een tip, vertellen handhavers. Die kan komen van overheidsorganisaties, zoals het uwv, de Belastingdienst of de politie. Soms van een gemeentemedewerker die een bijstandsontvanger aan een baan probeert te helpen en in een gesprek iets verdachts heeft gehoord. Maar meestal is het een anonieme tip, van een gefrustreerde buurman bijvoorbeeld. ‘Mensen vinden het vaak gewoon niet eerlijk’, zegt Wanda, een sociaal rechercheur uit het noorden van het land die graag anoniem wil blijven. ‘Ze hebben zelf een kleine beurs en zien dan dat de overbuurman stiekem samenwoont en ook nog eens zwart werkt. Wij doen dan een stukje dienstverlening.’
Maar gemeentelijke rechercheurs hoeven niet altijd te wachten op een tip. Om in één keer een grotere groep mogelijke fraudeurs op te sporen, starten gemeenten zelf grootschalig onderzoek. Dan vragen ze bijvoorbeeld het watergebruik op van alle bijstandsgerechtigden, zoals in Opsterland, Groningen en Veenendaal. Op die manier ziet de sociale dienst van wie het verbruik verdacht laag is, waardoor de vraag rijst of iemand wel woont op het opgegeven adres. Of zoals de gemeenten Venray en Venlo. Zij wilden weten of bijstandsgerechtigden niet stiekem vastgoed bezaten in bijvoorbeeld Turkije, Polen of Marokko. Daarom vroegen ze van alle bijstandsgerechtigden van niet-Nederlandse afkomst informatie op over mogelijk bezit van buitenlands vastgoed, te beginnen bij mensen met een Turkse afkomst. Omdat de gemeenten naar alle bijstandsontvangers van niet-Nederlandse afkomst wil kijken, maar dat om ‘pragmatische redenen’ niet allemaal tegelijk kan doen, is dit volgens de rechtbank geen discriminatie.
Absurd, wat een politiestaat hebben we opgetuigd voor een klein beetje fraude. Waar zijn de opsporingsdiensten die huiszoekingen doen bij CEOs die fraude plegen?
Elke multinational die betrapt wordt ook maar even al hun belastingvoordelen met terugwerkende kracht laten terugbetalen?
Wat de fúck zijn dit voor gestapo-tafarelen?
En altijd maar weer bij de allerzwaksten in de samenleving. Als je de boel bij elkaar fraudeert via je brievenbus firma blijf je buiten schot, maar je zal eens op een ander bankje slapen dan je hebt opgeschreven….
In wat een gaaf VVD-land wonen we toch!
Het ergste is dankzij de bezuinigingen op de WaJong e.d. zitten er nu een hoop mensen in de bijstand die niet in staat zijn om al die regeltjes te snappen en daardoor sneller de fout ingaan.
Ik heb het hier een aantal keer over gehad door de jaren heen en mensen geloven gewoon niet dat het gebeurt. “Niet in Nederland. Ja, misschien in Amerika ofzo, maar niet hier.” Krijg ik vaak te horen. En als ik dan met artikelen kom, dan wordt er altijd snel gezocht naar een excuus waarom mensen in de bijstand het verdienen om zo behandeld te worden.
De manier waarop er in Nederland met mensen in de bijstand wordt omgegaan is onmenselijk en schandelijk en het wordt tijd dat we niet meer onze koppen in het zand steken. Als mensen het zo “niet in ONS land” vinden, dan moeten ze er ook voor zorgen dat het niet gebeurt in ons land.
>Het begint meestal met een tip, vertellen handhavers. Die kan komen van overheidsorganisaties, zoals het uwv, de Belastingdienst of de politie. Soms van een gemeentemedewerker die een bijstandsontvanger aan een baan probeert te helpen en in een gesprek iets verdachts heeft gehoord. Maar meestal is het een anonieme tip, van een gefrustreerde buurman bijvoorbeeld.
Uiteindelijk zijn we gewoon een land vol verklikkers. Zo snel als een jaar of 80 geleden de joodse buren verlinkt werden, worden tegenwoordig de buren met een uitkering aangegeven omdat ze worden gezien met een nieuwe iPhone. Lang leve de afgunst, al decennia lang.
Als het kabinet het vertrouwen van het volk terug wil winnen moeten ze misschien eerst zorgen dat de regering het volk ook een beetje vertrouwen gunt.
>Waar in het strafrecht het Openbaar Ministerie bewijs helemaal rond moet hebben om een verdachte veroordeeld te krijgen, geldt in het bestuursrecht een ‘vrij bewijsstelsel’, zegt Henny Sackers, hoogleraar bestuurssanctierecht aan de Radboud Universiteit. ‘In het strafrecht kun je niet zo selectief zijn, daar moet ook ontlastend bewijs worden meegenomen. Maar voor dit soort controleonderzoek staat het handhavers vrij om enigszins selectief bewijs te verzamelen. De handhaver hoeft niet aan waarheidsvinding te doen.’
Als dit klopt vind ik dit schokkend. Hoe kun je met zo’n opzet eerlijke conclusies trekken?
Dus mocht het echt zo ver komen dat ik ooit in de bijstand kom dan kan ik beter crimineel worden, heb je iig meer rechten.
> Hij geeft een voorbeeld: hij kreeg een tip over een alleenstaande moeder in de bijstand van wie de ex-man vaak zou langskomen om zijn kinderen te zien. Was dit een kwestie van samenwonen? Hij ging op bezoek. ‘Je kunt een man niet verbieden om zijn kinderen te zien, maar we proberen te zorgen dat zijn ex-partner niet in de problemen komt met bijstandswet.’ En dus maakte hij een aantal afspraken die hij vastlegde. ‘De ex ziet de kinderen nu drie dagen in de week, en niet elke dag. En hou je je daar niet aan, dan geen uitkering.’
Complimenten jongens, dit gaat de huidige en toekomstige maatschappelijke problemen echt oplossen!
Wat is dit voor dystopisch kutland zeg? Holy shit…
Klinkt als een typisch geval van dat de controle meer kost dan het aan fraude opspoort.
In 1991 stonden we allemaal met een enorm grote bek te vieren dat we het communisme en bijvoorbeeld de Stasti hadden verslagen.
Nu blijkt dat we kennelijk vonden dat we daar nog veel van konden leren. Destijds waren het de dwarsdenkers die door de Stasi werden gemonitord, maar in het kapitalisme kun je met dit soort methodes dus mooi de armen nog harder straffen.
Dit klinkt als een walhalla voor VVDers en een nachtmerrie voor mensen met ook maar een klein beetje empathisch vermogen.
Heel bizar dit. En de meest kwetsbare mensen zijn de slachtoffers. Zo te zien dezelfde oorzaak als de toeslagenaffaire: wantrouwen richting de burger en een ziekelijke obsessie met fraudeaanpak.