Kassaloze supermarkten en serveerrobots: steeds minder mensen, nóg meer technologie

24 comments
  1. Kassaloze supermarkten en serveerrobots: steeds minder mensen, nóg meer technologie
    Automatisering Vrije-uitloopwinkels en robots die maaltijden bezorgen: ze zijn de voorbode van een grote verkilling, schrijft Christiaan Weijts. Het knelpunt genaamd ‘mens’ wordt overal tussenuit gehaald.

    Prop midden in een supermarkt een zak drop in je rugzak en de kans is groot dat je je een winkeldief voelt. Ook al doe je precies wat de bedoeling is. Althans, wel in dit Aldi-filiaal in Utrecht, waar ik op een gure januari-ochtend wat spulletjes bij elkaar snaai onder het oog van honderden camera’s. Die zitten in zwarte, frisbee-achtige schijven, in allerlei standen gekanteld, die me lichtjes op mijn zenuwen werken.

    Just Walk Out Technology heet dit systeem. In de Verenigde Staten kwam het al vijf jaar geleden op, met Amazon Go-winkels. Inmiddels heeft ook de Britse supermarktketen Sainsbury’s zulke vrije-uitloopwinkels, en nu experimenteert Aldi met deze Shop & Go-winkel, zonder kassa of handscanners.

    Extra hallucinant aan deze ervaring is dat ik nagenoeg de enige klant ben tussen de redelijk uitgebreide schappen. Je moet er namelijk eerst een app voor downloaden en daar een creditcard aan koppelen. Aparte keuze voor een bedrijf dat de totale drempelloosheid nastreeft: een betaalmiddel verplichten dat goed is voor maar 0,5 procent van onze kassabetalingen.

    Maar goed, ik onderga het experiment. En onder dat plafond van sensoren en knipperende lichtjes snap ik waarom mijn kinderen, toen ik ze er laatst op uit had gestuurd naar de Jumbo waar ze voor het eerst de handscanner gebruikten, ruzie kregen over de vraag of ze de gescande boodschappen wel meteen in hun tas mochten stoppen.

    Winkeldief
    Mijn antecedenten als winkeldief zijn heel bescheiden. Zo nu en dan stak ik als student mijn duim onder het plateau van de groenteweegschaal van de Hoogvliet. Waarom eigenlijk? De besparing kan niet meer geweest zijn dan een paar (toen nog) gulden. Ik wilde vooral zien of het lukte. En misschien gaf het die banale dagelijkse ommegang een spannend randje.

    Inmiddels wordt aan zelfscankassa’s gejat als de raven, blijkt uit recent onderzoek van de Amsterdamse nieuwszender AT5: 25 van de 30 Amsterdamse supermarkten die AT5 sprak, zegt dagelijks met zelfscandiefstal te maken te hebben. Het is een andere categorie geboefte dan de categorie die doelbewust op rooftocht gaat, opperden criminologen verbonden aan de Universiteit van Leicester in 2015. De gelegenheid maakt de dief. Zeker in tijden van recessie. Zeker als die gelegenheid een anonieme robot is.

    Het is met technologie net als met medicijnen. Tegen alle nare bijwerkingen is maar één remedie: nog méér technologie. En zie daar: de in- en uitloop-Aldi, eenzame verkenner van het beloofde boodschappenland.

    Ik begrijp de aversie die het oproept. Ik hoor ook veel gemopper op het zelf scannen, waar in de praktijk toch een meerderheid van de klanten voor kiest.

    Consumentenprogramma Radar deed er vorig jaar onderzoek naar. Van het testpanel scant 62 procent graag zelf en heeft 31 procent weerstand tegen het proces. Dat klinkt tegen-intuïtief, maar is best begrijpelijk, als je inziet dat caissières toch al verlengstukken van hun computers waren. Net zoals elke klantenservicemedewerker met een headset achter computers zit waar ik veel liever direct toegang toe krijg, om zélf dat ticket te boeken, die reservering te maken of die tandartsafspraak in te plannen.

    Een rood lampje
    De laatste menselijke handelingen waren al zombie-achtig werk. Een laatste technologische zetje verlost die stakkers dus van hun robotjuk. Zodat ze zich weer menswaardig kunnen gedragen, zou je zeggen. Maar dit is de crux: die laatste stap zet niemand.

    De paar overgebleven, niet-wegbezuinigde, van de lopende band bevrijde medewerkers krijgen een functie als opzichter. Die moeten kijken bij welke check-outpaal een rood lampje knippert zodat ze ofwel kunnen bevestigen dat deze persoon de alcoholgerechtigde leeftijd heeft, ofwel in hun tassen moeten snuffelen om te controleren of ze niets gejat hebben.

    Arme scholieren, in hun bedrijfskleding. Waar ze vroeger een welwillende glimlach kregen en de hele dag ‘prettige dag’ moesten uitwisselen, is de vereiste basishouding er nu een van wantrouwen en ergernis om het verstoren van de frictieloze winkelervaring. Doe-het-zelftechnologie veranderde dienstverleners in controleurs. Deze Aldi zet de logische vervolgstap: de controleurs automatiseren.

    En degenen die hierdoor maar elders emplooi moeten vinden? Die zitten niet thuis lekker kunst te maken of van die vrijgekomen tijd te genieten, maar moeten ergens anders in de machine aan de bak, een ander vliegwiel in beweging houden in de overhaaste wereld, die steeds beter gestroomlijnd raakt naarmate we de knelpunten genaamd ‘mens’ ertussenuit weten te halen en vervangen door detectiepoortjes, flitspalen, scancodes, touchscreens, apps en drones.

    Verjaardagsfeesten
    Ergens in 2022 nuttigde ik mijn eerste maaltijd die niet door een mens werd geserveerd maar door een zelfrijdend looprek. De BellaBot heeft plek voor vier dienbladen, een schermpje voorop met kattenogen en twee oortjes. In de hoogtijdagen van personeelsschaarste reden zulke gevaartes rond in vier verschillende Landalparken.

    Dit was het stadium dat iedereen die noviteit filmde en aan elkaar doorstuurde, dat alle kinderen, en met name hun papa’s, er verrukt van waren. Dit was het stadium dat we er ongelovig naar knipperden zoals we ooit deden naar het rek met zelfscanners. Dit waren de verjaardagsfeesten waarop we Google Home vroegen onze lampen aan en uit te knippen en Siri vroegen om een mop.

    En straks is er geen betaalbaar restaurant meer zonder deze machine. Dan sta je zo’n rolpoes uit te foeteren omdat je toch echt de salade zónder spek had ingetoetst. Het is de nieuwste stap na de komst van de schotelvormige pagers waar we in veel horecagelegenheden naar zitten te staren tot het verlossende ogenblik waarop het gaat trillen of rinkelen.

    Al dat spul begint als fun en eindigt met moord. Want hoe moet je deze ingrepen anders kwalificeren dan als geestdodend? De angst voor wat het met je privégegevens doet is maar een klein deel van de automatiserings-aversie. Het is eerder de angst voor de Grote Verkilling. Die term leen ik van de Vlaamse intellectueel Geert van Istendael, die in 2019 een boek met die titel schreef over het afbrokkelen van de verzorgingsstaat. Maar die verkilling heeft ook een voelbare materiële pendant.

    Dat zit in details. Dat bruine kroegen, ooit de huiskamers van de stad, het veld ruimen voor concept-cafés – iedereen in een rijtje met glinsterende laptops en dikke koptelefoons. Dat stadsbankjes verdwijnen. Dat Jumbo-zelfscanschermpjes ‘het is gelukt!’ jubelen tegen een confetti-achtergrondje, gevolgd door ‘Veel plezier!’

    Mijn Haagse buurtje
    Stel je voor dat je hele winkelstraat verandert in een Loop-Gewoon-Weg-automatenhal. Overal de anonieme verlatenheid van deze Aldi. Je hebt niet langer de sensatie dat je achter elke deur een eigen territorium betreedt, met specifieke geuren en iemand die je verwelkomt, onder wiens invloedssfeer je staat en wiens hand je herkent in de inrichting. In mijn Haagse buurtje zijn dat bijvoorbeeld Nico, Sonja, Mehmet, Hans en Ferry. Bij die laatste koop ik wijn, maar in zijn zaak raak ik vooral op de hoogte van wat er zoal speelt in onze buurt.

    Alleen als ik er op zaterdagochtend de tijd voor neem, struin ik alle lokale winkeltjes af. „Leuk hè”, zei Nico, mijn slager, laatst verlekkerd met een knikje naar mijn tas, „overal zo je boodschapjes bij elkaar scharrelen?”

    Nu hoef ik in de supermarkt niet per se een thuisgevoel te ervaren. Maar iets in mijn oerbrein weet dat het niet klopt dat vis, brood en eieren van eigenaar wisselen zonder dat daar enige interactie met een levende soortgenoot aan te pas is gekomen. Straks is dat zelfs geen geld meer, geen scans, geen pinactie. Loop Gewoon Weg. Uitwisseling werd transactie, en transactie werd een dataspoor. Het gemeenschapslid werd datadrager. Overal uitgelezen, nergens verwelkomd. Overal bekeken, nergens gezien.

    Het lastige is dat veel weldenkende soortgenoten dit allemaal wel in meer of mindere mate zo ervaren, dat we er in theorie, thuis boven een zaterdagkrant, wel zo over denken. Maar in de praktijk kiest de meerderheid toch voor de zelfscanner, voor het telefoonmenu, voor het meest gestroomlijnde leven, met een minimum aan oponthoud.

    Begrijpelijk, omdat het menselijke contact, dat ongemerkt voor eigenheid en sfeer zorgt, ook moeite vergt, onvoorspelbaar en riskant is. Daarom grijp je in wachtkamers en treincoupés eerder naar je telefoon dan dat je een gesprek begint met degene met wie je noodgedwongen een ruimte deelt. Daarom zie ik zo op tegen elk kappersbezoek. Tover mij een knipautomaat en ik neem er met alle liefde in plaats.

  2. Het menselijke aspect is juist waarom ik graag kies voor de zelfscan kassa. Klinkt inderdaad wat kil, maar boodschappen doen is voor mij geen sociale handeling. Dus als ik een langzaam voortschuifelende rij mensen kan vermijden door zelf zaken te scannen dan kies ik daar graag voor.

    Enfin, de mening van de auteur van dit stuk is vanaf het begin al zeer duidelijk. Maar, met de toenemende vergrijzing denk ik dat we er niet aan ontkomen om heel veel aspecten van onze samenleving te automatiseren. Tenzij we natuurlijk willen inleveren op comfort en gemak.

    Tuurlijk, hoeven we geen zelfscan kassas of kassaloze supermarkten. Maar dat houdt automatisch wel in dat we een stuk langer in de rij moeten staan voor de kassa. Er zullen namelijk echt niet magisch meer mensen beschikbaar komen om achter de kassa te zitten.

  3. Als ik winkel dan is het meestal aan het einde van de werkdag en ik snel weer verder zit.ik kom er om vooraden bij te vullen. Als ik sociaal contact wil ga ik elders.

    Ik zit dan absoluut niet te wachten op een wachtrij omdat een of andere Gerda even haar dag will bespreken met een of andere kassamedewerker die daar ook niets om geeft.

  4. Alle problemen dit de auteur ziet zin het gevolg van doorgeslagen kapitalisme, niet van technologische vooruitgang.

    Het is altijd GOED als iets geautomatiseerd wordt: niemand droomt ervan de hele dag aan de kassa te werken, niemand droomt ervan door de regen te fietsen om andere mensen hun eten langs te brengen. Als we de waarde van die arbeid (het afrekenen, het bezorgen) kunnen behouden zonder dat mensen daarvoor arbeid moeten leveren is dat ondubbelzinnig goed: elk stukje automatisering is een stap dichterbij een utopische star trek toekomst.

    Het enige dat dit alles in de weg zit? Kapitalisme. Dat is het enige systeem dat ervoor zorgt dat automatisering armoede veroorzaakt. We hebben de maatschappij zo opgezet dat iedereen voltijds moet werken, maar als we heel veel gaan automatiseren vallen die mensen in armoede, terwijl er net meer rijkdom in de maatschappij zit (door de geautomatiseerde arbeid die nu zo goed als gratis voor iedereen beschikbaar zou moeten zijn).

    En het sociale aspect, het argument dat het net goed is dat bvb oudere mensen nog een praatje kunnen maken aan de kassa, en dat zij nu eenzaam worden door de zelfscan: ook dat is een kusntmatig probleem van kapitalisme. Het treurige is niet de zelfscankassa, maar dat er mensen zijn wiens enige sociale contact de kassabediende is. We werken ons kapot en hebben nergens meer tijd voor, en daardoor vereenzamen onze kwetsbaarste familieleden en medeburgers.

  5. Waardeloos tegenwoordig. Winkel met 6 kassa’s, geen enkele open maar wel alle zelfscanners bezet.

    Alle prijzen omhoog gooien, je werknemers thuis laten en je klanten het werk laten doen. Om vervolgens als je klaar bent met scannen nog te moeten wachten op een controle.

    Dan heb je nog supermarkten waar je een medewerker nodig hebt om een product te verwijderen als de barcodescanner iets te fanatiek je product 2 keer scant. Irritant!

  6. Ik hoef niet per se naar een zelfscan kassa, maar dat volk wat achter de kassa werkt zou net zo goed een robot genoemd kunnen worden. 9 van de 10 krijgen het nog niet voor elkaar om oogcontact te maken en een “hallo” uit te persen…

  7. Ik wou dat ik de tijd (en het geld) had om lokale winkeltjes af te gaan en mijn boodschapjes bij elkaar te scharrelen.
    Ik wil wel wat anders doen in mijn twee vrije dagen per week dan boodschappen en schoonmaken.

    Maar ik kan wel begrijpen dat hij het mist. De “derde plek” is voor veel mensen al weg en de kleine kletspraatjes is het enige wat er nog is. Logisch dat je je vastklemt maar verdwijnen zal het wel.

  8. De zelfscan is wat mij betreft de beste uitvinding sinds het internet. Voor mij is naar de supermarkt gaan iets noodzakelijks wat ik snel na het werk doe. Ik heb de hele dag al met verschillende mensen te maken. En het gaat ook rete-snel, veel sneller dan in de rij wachten bij een bemande kassa. Ik vind het echt heerlijk.

  9. Ja is ook logisch. Als niemand het werk nog wil doen voor de prijs die ervoor gegeven wordt dan ontwikkelt de markt zich in een andere richting.

  10. Hoeveel is er al geautomatiseerd tegenover pakweg 100 jaar geleden? Zijn er nu veel minder jobs en veel minder mensen aan het werk?

  11. Ik heb een hekel aan de zelfscan kassa.
    Ten eerste doe ik het werk voor een ander zonder dat ik er korting voor krijg.
    Ten tweede word ik elke keer tegen gehouden door het systeem omdat er een controle uitgevoerd moet worden.

    Maar je word geforceerd om het te doen omdat ze nu bij de kassa mensen neerzetten met de minste ervaring.

  12. In een systeem wat als doel had om in behoeftes te voorzien zou dit betekenen dat iedereen meer vrije tijd had. Onder kapitalisme betekent dit dat mensen hun baan kwijt raken en de mensen aan de top nog meer geld binnenharken.

  13. Er zit een zelfbedieningsaldi op de Neude in Utrecht, maar niemand gaat er naartoe omdat je een app moet installeren.

  14. Wat een onzin stuk. Voor het overgrote deel van de bevolking is boodschappen doen geen leuke, sociale aangelegenheid. Ik wil zo snel mogelijk met alle spullen weer weg zijn, ik heb wel betere dingen te doen. Belangrijk wel dat er gewone kassa’s blijven voor de mensen die het wel fijn vinden, maar om het als duivels neer te zetten.. Overdreven.

  15. Ik las ‘kansloze supermarkten’. Geen wonder dat ik altijd een onvoldoende voor (on)begrijpend lezen had.

  16. Helemaal fijn geen rijen meer bij de kassa met vervelenden mensen, de supermarkt kan mijn gepersonaliseerde aanbiedingen doen, zo heb ik altijd een goede deal. Een goede volgende stap zou zijn het afbouwen van de vakkenvullers wat een mens onterend werk is dat, wellicht kan een robot dat snel overnemen.

Leave a Reply