Kamp Erika: wat Nederlands onbekendste concentratiekamp ons leert over goed versus fout
Tweede Wereldoorlog Een geschiedenis van een vergeten Duits concentratiekamp in Overijssel stemt tot nadenken over de manier waarop met de geschiedenis van de oorlog wordt omgegaan, vooral als het om begrippen als ‘goed’ en ‘fout’ gaat
Je zou denken dat alles over de Tweede Wereldoorlog zo langzamerhand wel is gezegd en geschreven. Met Kamp Erika bewijst Hester den Boer (1981) dat dat niet zo is. Het is het verhaal van een vergeten kamp en een familiegeschiedenis ineen. Maar het is meer dan dat. Kamp Erika is ook een geschiedenis van de geschiedenis: het laat zien hoe we met het verleden zijn omgegaan en stemt tot nadenken daarover.
Zoals ieder jaar verschijnen er ook dit jaar weer tientallen boeken over de Tweede Wereldoorlog. De meeste daarvan kun je plaatsen in duidelijke categorieën: daders, slachtoffers, helden. Een van de redenen dat Kamp Erika eruit springt is dat de auteur aan het begin van haar onderzoek niet weet in welke categorie haar opa, de hoofdpersoon, valt.
Kamp Erika? Zoals de meeste Nederlanders had Hester den Boer er nog nooit van gehoord. En dat terwijl ze een masteropleiding Holocaust- en Genocidestudies, deels verzorgd door het NIOD, deed. ‘Ik kan bijna niet geloven dat ik het niet ken’, denkt ze als ze er voor het eerst van hoort.
Kamp Erika, bij Ommen in Overijssel, was een van de vijf Duitse concentratiekampen in Nederland in de Tweede Wereldoorlog, naast Westerbork, Vught, Amersfoort en (het minder bekende) Schoorl (dat eind 1941 al werd opgedoekt). Er is geen herinneringscentrum. Waar het kamp was, is nu een vakantiepark. Sinds een aantal jaar is er wel een bescheiden monument. Een kunstenares kreeg de opdracht iets te maken dat niet hoger was dan twintig centimeter – het mocht van de eigenaar letterlijk niet boven het maaiveld uitsteken. Helemaal onbekend is het kamp natuurlijk niet, maar veel is er niet over geschreven. De belangrijkste publicatie – een tot boek bewerkte afstudeerscriptie van onderzoeker Guusta Veldman die 144 pagina’s telt – is 30 jaar oud.
Als kind had Hester den Boer een band met haar opa. Maar een makkelijke man was het niet. ‘Als hij boos was ging dat briesend’, schrijft ze. En Jan den Boer was vaak boos. Zijn zoon, de vader van de auteur, vertelt: ‘Mijn moeder was regelmatig de klos. Hij heeft haar wel een paar keer het ziekenhuis in geslagen.’
Hester den Boer heeft zich voorgenomen het oorlogsverhaal van haar overleden opa te vertellen, maar veel is daarover niet bekend in de familie. Hij zat aan het einde van de oorlog in Westerbork, dat is het wel zo’n beetje. Kort voor zijn dood in 2018 vraagt ze of ze hem mag interviewen. Vlak voor de afspraak stort hij in. Hij kan er niet over praten.
Ze begint haar onderzoek met een mailtje aan het herinneringscentrum Westerbork. Kennen ze hem? ‘Nee’, mailt een medewerker terug. ‘Het is vrijwel uitgesloten dat hij in Kamp Westerbork heeft gezeten. […] Ik heb in onze archieven geen enkele aanwijzing daarvoor kunnen vinden.’ Wel heeft de medewerker een kaartje gevonden in de centrale database van het Rode Kruis-archief met daarop de naam van opa. Daar staan alleen cryptische mededelingen op: ‘Komt voor op lijst Ommen met welke data?’ En: ‘Niet op lijst Kamp “Erica”.’
Theosofische beweging
Het is een raadsel. Opa heeft niemand ooit iets verteld over een kamp Erika. En als hij niet in Westerbork heeft gezeten, waarom heeft hij dat dan verteld?
Kamp Erika was voor de oorlog een spiritueel centrum van de in die tijd populaire theosofische beweging de Orde van de Ster, van de Brits-Indiase filosoof Krishnamurti. Het kamp, gebouwd in de vorm van een ster, was zelfs het internationale hoofdkwartier van de beweging. Jaarlijks kwamen er duizenden bezoekers uit alle windstreken naartoe.
De Duitsers maakten een einde aan het spirituele centrum, maar zagen wel mogelijkheden in het kamp. Vanaf 1942 werden er Nederlandse mannen opgesloten die waren veroordeeld voor ‘economische delicten’, zoals zwarthandel. Daarna – van mei 1943 tot september 1944 – werd het gebruikt als doorvoerkamp voor de Arbeitseinsatz, de tewerkstelling in Duitsland. En tenslotte werd het een strafkamp, voor verdachten uit het verzet en overtreders van de distributiewetten. Klein kun je kamp Erika niet noemen. Nadat het in juni 1942 in gebruik was genomen werd de maximumcapaciteit van 1.300 gevangenen snel bereikt.
Euh OK dit is voor mij ook nieuw. Maar met het oog op “het kamp past niet in een makkelijke categorie”, snap ik dat wel. Dit is er echt eentje die de lijnen vervaagt. Ik ben in ieder geval nieuwsgierig geworden!
Zijdelings gerelateerd aan het punt van het artikel:
*Kamp Erika, bij Ommen in Overijssel, was een van de vijf Duitse concentratiekampen in Nederland in de Tweede Wereldoorlog, naast Westerbork, Vught, Amersfoort* ***en (het minder bekende) Schoorl (dat eind 1941 al werd opgedoekt)****.*
Ik ben als kind heel vaak in het bezoekerscentrum van de Schoorlse duinen geweest en tot nu wist ik niet dat dat gevestigd is op de locatie van een voormalig concentratiekamp. Het zal daar vast vermeld hebben gestaan maar het is nooit tot mij doorgedrongen…Anecdotisch; maar iig bij mij ontbrak er dus idd ook behoorlijk wat kennis over de 2e wereldoorlog in Nederland 🙁
Ik ben een aantal jaar geleden in Ommen geweest en liep hier per ongeluk tegen aan toen we daar in de bossen liepen. Vrij aparte ervaring, want ik had er ook nog NOOIT van gehoord…
Mijn familie komt al generaties uit Ommen. Ons enige oorlogsverhaal is het verhaal van Ome Jan, een oudoom van mij die tewerk werd gesteld in Kamp Erika. Het verhaal was volgens mij dat mijn overgrootmoeder, vrouw van de lokale bakker, zwart kroeshaar had. Ze was niet Joods, ze had geen Joods bloed, en iedereen wist dat. Dat haar kwam gewoon voor in die familie, maar ze waren al generaties lang echte Ommers.
Maar de Duitsers namen daar geen genoegen mee. Ze hielden de familie extra in de gaten. Het is verloren aan de tijd wat Ome Jan precies had gedaan, maar bij een extreem klein vergrijp werd hij als tiener opgepakt, de oudste zoon van de bakker, en hij spendeerde de rest van de oorlog in Kamp Erika, tewerk gesteld door de Duitsers. Wat hij precies moest doen, heb ik nooit kunnen achterhalen.
Hij overleed toen ik nog jong was. Als ik moet gokken, ongeveer 2006. Ik kende hem als een droevig man. Hij woonde alleen, op de hoek van de oude winkelstraat. Hij sprak niet veel. Maar werd het woord “Duitser” genoemd, of “oorlog”, of werd er ook maar iets in het Duits gezegd, dan kreeg hij een plotse aanval. Iets wat ik nu herken als PTSS.
Vrede heeft Ome Jan nooit gekend. Kamp Erika heeft hem dat afgenomen. Ieder jaar, tijdens die twee stille minuten op 4 mei, denk ik aan hem.
Ik heb zelf Ommen verlaten, jaren geleden. En inderdaad, buiten de directe omgeving van waar het Kamp ooit stond, weet bijna niemand van het bestaan ervan. Deze publicatie betekent veel voor me. Bedankt voor het delen.
In aflevering 61 van de Napleiten podcast wordt een strafzaak rond 1987 besproken rondom een van de bewakers van kamp Erika:
> In februari 1943 trotseren drie raadsheren van het gerechtshof in Leeuwarden de bezetter. Met het zogenoemde ‘Leeuwarder arrest’ voorkomen ze dat een man terecht komt in het beruchte Kamp Erika.
Toevallig leerde ik gisteren over het bestaan van dit kamp. Ik zat namelijk op Google Maps te kijken hoe de camping die mijn vrouw heeft geboekt eruit ziet. Ik wilde gewoon weten waar de snackbar zat en toen stuitte ik ineens op een kamp uit de oorlog. Erg bijzonder.
Inderdaad vreemd dat dit zo’n onbekend kamp is. Ik kom uit de regio en ik heb erover gelezen in een boek over een verzetsstrijder in Overijssel. Het boek heet ‘Karel Overijssel’ geschreven door H.W. Poorterman. Erg interessant om te lezen over de oorlog door het verhaal van iemand die je buurman had kunnen zijn.
Om de onbekendheid te illustreren – N=1, maar ik ben historicus en had nog nooit van Kamp Erika gehoord.
9 comments
Kamp Erika: wat Nederlands onbekendste concentratiekamp ons leert over goed versus fout
Tweede Wereldoorlog Een geschiedenis van een vergeten Duits concentratiekamp in Overijssel stemt tot nadenken over de manier waarop met de geschiedenis van de oorlog wordt omgegaan, vooral als het om begrippen als ‘goed’ en ‘fout’ gaat
Je zou denken dat alles over de Tweede Wereldoorlog zo langzamerhand wel is gezegd en geschreven. Met Kamp Erika bewijst Hester den Boer (1981) dat dat niet zo is. Het is het verhaal van een vergeten kamp en een familiegeschiedenis ineen. Maar het is meer dan dat. Kamp Erika is ook een geschiedenis van de geschiedenis: het laat zien hoe we met het verleden zijn omgegaan en stemt tot nadenken daarover.
Zoals ieder jaar verschijnen er ook dit jaar weer tientallen boeken over de Tweede Wereldoorlog. De meeste daarvan kun je plaatsen in duidelijke categorieën: daders, slachtoffers, helden. Een van de redenen dat Kamp Erika eruit springt is dat de auteur aan het begin van haar onderzoek niet weet in welke categorie haar opa, de hoofdpersoon, valt.
Kamp Erika? Zoals de meeste Nederlanders had Hester den Boer er nog nooit van gehoord. En dat terwijl ze een masteropleiding Holocaust- en Genocidestudies, deels verzorgd door het NIOD, deed. ‘Ik kan bijna niet geloven dat ik het niet ken’, denkt ze als ze er voor het eerst van hoort.
Kamp Erika, bij Ommen in Overijssel, was een van de vijf Duitse concentratiekampen in Nederland in de Tweede Wereldoorlog, naast Westerbork, Vught, Amersfoort en (het minder bekende) Schoorl (dat eind 1941 al werd opgedoekt). Er is geen herinneringscentrum. Waar het kamp was, is nu een vakantiepark. Sinds een aantal jaar is er wel een bescheiden monument. Een kunstenares kreeg de opdracht iets te maken dat niet hoger was dan twintig centimeter – het mocht van de eigenaar letterlijk niet boven het maaiveld uitsteken. Helemaal onbekend is het kamp natuurlijk niet, maar veel is er niet over geschreven. De belangrijkste publicatie – een tot boek bewerkte afstudeerscriptie van onderzoeker Guusta Veldman die 144 pagina’s telt – is 30 jaar oud.
Als kind had Hester den Boer een band met haar opa. Maar een makkelijke man was het niet. ‘Als hij boos was ging dat briesend’, schrijft ze. En Jan den Boer was vaak boos. Zijn zoon, de vader van de auteur, vertelt: ‘Mijn moeder was regelmatig de klos. Hij heeft haar wel een paar keer het ziekenhuis in geslagen.’
Hester den Boer heeft zich voorgenomen het oorlogsverhaal van haar overleden opa te vertellen, maar veel is daarover niet bekend in de familie. Hij zat aan het einde van de oorlog in Westerbork, dat is het wel zo’n beetje. Kort voor zijn dood in 2018 vraagt ze of ze hem mag interviewen. Vlak voor de afspraak stort hij in. Hij kan er niet over praten.
Ze begint haar onderzoek met een mailtje aan het herinneringscentrum Westerbork. Kennen ze hem? ‘Nee’, mailt een medewerker terug. ‘Het is vrijwel uitgesloten dat hij in Kamp Westerbork heeft gezeten. […] Ik heb in onze archieven geen enkele aanwijzing daarvoor kunnen vinden.’ Wel heeft de medewerker een kaartje gevonden in de centrale database van het Rode Kruis-archief met daarop de naam van opa. Daar staan alleen cryptische mededelingen op: ‘Komt voor op lijst Ommen met welke data?’ En: ‘Niet op lijst Kamp “Erica”.’
Theosofische beweging
Het is een raadsel. Opa heeft niemand ooit iets verteld over een kamp Erika. En als hij niet in Westerbork heeft gezeten, waarom heeft hij dat dan verteld?
Kamp Erika was voor de oorlog een spiritueel centrum van de in die tijd populaire theosofische beweging de Orde van de Ster, van de Brits-Indiase filosoof Krishnamurti. Het kamp, gebouwd in de vorm van een ster, was zelfs het internationale hoofdkwartier van de beweging. Jaarlijks kwamen er duizenden bezoekers uit alle windstreken naartoe.
De Duitsers maakten een einde aan het spirituele centrum, maar zagen wel mogelijkheden in het kamp. Vanaf 1942 werden er Nederlandse mannen opgesloten die waren veroordeeld voor ‘economische delicten’, zoals zwarthandel. Daarna – van mei 1943 tot september 1944 – werd het gebruikt als doorvoerkamp voor de Arbeitseinsatz, de tewerkstelling in Duitsland. En tenslotte werd het een strafkamp, voor verdachten uit het verzet en overtreders van de distributiewetten. Klein kun je kamp Erika niet noemen. Nadat het in juni 1942 in gebruik was genomen werd de maximumcapaciteit van 1.300 gevangenen snel bereikt.
Euh OK dit is voor mij ook nieuw. Maar met het oog op “het kamp past niet in een makkelijke categorie”, snap ik dat wel. Dit is er echt eentje die de lijnen vervaagt. Ik ben in ieder geval nieuwsgierig geworden!
Zijdelings gerelateerd aan het punt van het artikel:
*Kamp Erika, bij Ommen in Overijssel, was een van de vijf Duitse concentratiekampen in Nederland in de Tweede Wereldoorlog, naast Westerbork, Vught, Amersfoort* ***en (het minder bekende) Schoorl (dat eind 1941 al werd opgedoekt)****.*
Ik ben als kind heel vaak in het bezoekerscentrum van de Schoorlse duinen geweest en tot nu wist ik niet dat dat gevestigd is op de locatie van een voormalig concentratiekamp. Het zal daar vast vermeld hebben gestaan maar het is nooit tot mij doorgedrongen…Anecdotisch; maar iig bij mij ontbrak er dus idd ook behoorlijk wat kennis over de 2e wereldoorlog in Nederland 🙁
Ik ben een aantal jaar geleden in Ommen geweest en liep hier per ongeluk tegen aan toen we daar in de bossen liepen. Vrij aparte ervaring, want ik had er ook nog NOOIT van gehoord…
Mijn familie komt al generaties uit Ommen. Ons enige oorlogsverhaal is het verhaal van Ome Jan, een oudoom van mij die tewerk werd gesteld in Kamp Erika. Het verhaal was volgens mij dat mijn overgrootmoeder, vrouw van de lokale bakker, zwart kroeshaar had. Ze was niet Joods, ze had geen Joods bloed, en iedereen wist dat. Dat haar kwam gewoon voor in die familie, maar ze waren al generaties lang echte Ommers.
Maar de Duitsers namen daar geen genoegen mee. Ze hielden de familie extra in de gaten. Het is verloren aan de tijd wat Ome Jan precies had gedaan, maar bij een extreem klein vergrijp werd hij als tiener opgepakt, de oudste zoon van de bakker, en hij spendeerde de rest van de oorlog in Kamp Erika, tewerk gesteld door de Duitsers. Wat hij precies moest doen, heb ik nooit kunnen achterhalen.
Hij overleed toen ik nog jong was. Als ik moet gokken, ongeveer 2006. Ik kende hem als een droevig man. Hij woonde alleen, op de hoek van de oude winkelstraat. Hij sprak niet veel. Maar werd het woord “Duitser” genoemd, of “oorlog”, of werd er ook maar iets in het Duits gezegd, dan kreeg hij een plotse aanval. Iets wat ik nu herken als PTSS.
Vrede heeft Ome Jan nooit gekend. Kamp Erika heeft hem dat afgenomen. Ieder jaar, tijdens die twee stille minuten op 4 mei, denk ik aan hem.
Ik heb zelf Ommen verlaten, jaren geleden. En inderdaad, buiten de directe omgeving van waar het Kamp ooit stond, weet bijna niemand van het bestaan ervan. Deze publicatie betekent veel voor me. Bedankt voor het delen.
In aflevering 61 van de Napleiten podcast wordt een strafzaak rond 1987 besproken rondom een van de bewakers van kamp Erika:
https://dagennacht.nl/serie/napleiten/
Los daarvan is dit arrest ook lezenswaardig:
> In februari 1943 trotseren drie raadsheren van het gerechtshof in Leeuwarden de bezetter. Met het zogenoemde ‘Leeuwarder arrest’ voorkomen ze dat een man terecht komt in het beruchte Kamp Erika.
https://deeplink.rechtspraak.nl/uitspraak?id=ECLI:NL:GHLEE:1943:22
Toevallig leerde ik gisteren over het bestaan van dit kamp. Ik zat namelijk op Google Maps te kijken hoe de camping die mijn vrouw heeft geboekt eruit ziet. Ik wilde gewoon weten waar de snackbar zat en toen stuitte ik ineens op een kamp uit de oorlog. Erg bijzonder.
Inderdaad vreemd dat dit zo’n onbekend kamp is. Ik kom uit de regio en ik heb erover gelezen in een boek over een verzetsstrijder in Overijssel. Het boek heet ‘Karel Overijssel’ geschreven door H.W. Poorterman. Erg interessant om te lezen over de oorlog door het verhaal van iemand die je buurman had kunnen zijn.
Om de onbekendheid te illustreren – N=1, maar ik ben historicus en had nog nooit van Kamp Erika gehoord.