Het laatste jaarverslag van inlichtingen- en veiligheidsdienst AIVD haalde in april alle avondjournaals, kranten en krantenwebsites – ook van NRC. ,,Het gedachtengoed dat Nederland wordt geregeerd door een kleine, kwaadaardige elite die de bevolking wil onderdrukken, tot slaaf maken en zelfs vermoorden, vormt een ernstige dreiging voor de democratische rechtsorde van Nederland”, was een veelgeciteerde zin. De ideeën worden aangehangen door ,,waarschijnlijk meer dan honderdduizend personen”, aldus de dienst, zonder daar veel specifieker over te worden.Een maand later volgde een nieuwe publicatiepiek over dezelfde complotdenkers en ‘anti-institutionele’ extremisten. Op 24 mei organiseerde de dienst voor journalisten een vertrouwelijke, ‘technische briefing’ over een brochure waarvan de inhoud stevig overlapte met het eerder uitgebrachte jaarverslag. Toch vond ook dit AIVD-rapport gretig aftrek in veel media als nieuws.Renske Leijten, inmiddels ex-Kamerlid voor de SP, was aanzienlijk minder onder de indruk van de AIVD-boodschap dan veel journalisten. In de week voor haar vertrek uit de politiek, eind juni, kritiseerde ze in felle bewoordingen in een Tweede Kamerdebat ,,polariserende en onjuiste beeldvorming” door de AIVD in de media. ,,Je zult maar een Groninger zijn, met scheuren in je huis, of een toeslagenouder vermorzeld door de belastingdienst”, zei Leijten die zich inzette voor de slachtoffers van het Toeslagenschandaal, ,,en de AIVD veegt je vervolgens op één hoop met het anti-institutionele extremisme, dat ze zegt te moeten bestrijden. Mensen die terecht kritiek hebben, worden zo voor de bus gegooid.”Leijtens kritiek past bij observaties van deskundigen in binnen- en buitenland over de sterk veranderde opstelling van geheime diensten in het publieke debat: veel minder mediaschuw dan pakweg twintig jaar geleden en pro-actief journalisten inschakelend voor het verspreiden van een eigen, soms politieke boodschap, vaak met effectieve clickbaits (in geval van het jaarverslag: ‘vermoorden’, ‘tot slaaf maken’). Gezien de bijzondere positie van de diensten – die waarschuwen voor nationale dreigingen op basis van geheim materiaal – zijn hun communicatieafdelingen hiermee vaak effectief.Vorig najaar gaf Leijten daar nog een ander voorbeeld van. De politica vestigde de aandacht op interne stukken van Binnenlandse Zaken over een mediastrategie van de AIVD die via een Woo-procedure naar buiten waren gekomen. Om een wetsvoorstel te promoten dat het toezicht op de diensten tijdelijk zou verminderen, zouden ,,maatschappelijke steunzenders” (waarschijnlijk werd bedoeld: de AIVD goedgezinde media) vertrouwelijk worden bijgepraat door AIVD en de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD). Daarna zouden ook ,,vakjournalisten en Haagse journalisten” worden geïnformeerd. ‘Witte jassen’ zouden kunnen helpen – jargon voor ‘vaktechnische experts’ met ‘relevante kennis’ – de noodzaak van aanpassing van de wet te onderstrepen. Onduidelijk bleef of de AIVD die experts zelf naar voren schoof.In antwoord op vragen van Leijten verdedigde verantwoordelijk minister Hanke Bruins Slot (Binnenlandse Zaken, CDA) de mediastrategie van de AIVD, maar noemde het gebruik van termen als ‘maatschappelijke steunzenders’ en ‘witte jassen’ ,,niet geheel passend”. Eerder al had de minister het tempo uit de behandeling van het wetsvoorstel gehaald door extra advies in te winnen. Invoering bleek voor de minister bij nader inzien minder ‘urgent’ dan voor de AIVD.NRC benaderde Leijten voor een gesprek over (media)strategieën en beeldvorming door de AIVD. Het net vertrokken Kamerlid betrok ook haar opvolger hierbij. Nicole Temmink volgt de diensten al sinds 2015, vanaf 2021 als beleidsmedewerker Binnenlandse Zaken bij de Tweede Kamerfractie van de SP. Temmink hielp afgelopen jaren Leijtens bijdragen daarover voorbereiden.
*Wat is de kern van jullie kritiek?*
Leijten: ,,De dienst waarschuwt tegen de ondermijnende werking van polarisatie met complottheorieën, maar polariseert zelf ook door van alles op een hoop te gooien. Mensen die anti-institutioneel denken door nare ervaringen in Groningen of met de Belastingdienst, verschillen enorm van groepen die bewust een politiek verdienmodel maken van wantrouwen tegen de overheid. Ook in andere opzichten is de AIVD-analyse weinig exact. Waar ligt het gevaar voor de nationale veiligheid nou? Gedachten zijn vrij, ook radicale. Voor mij ligt de grens bij de bereidheid geweld te gebruiken. Pas bij concrete aanwijzingen daarvoor, kan de dienst waarschuwen.”AIVD-chef Erik Akerboom maakte in zijn toelichtingen op het rapport zelf ook dat onderscheid tussen radicale ideeën en geweldbereidheid. Leijten: ,,Nou, dat blijkt niet uit het rapport en tweets die de dienst daarover verstuurde. De mensen die het aangaat, zien dat onderscheid ook niet. Ik zag berichten van slachtoffers van het Toeslagen-schandaal, die appten: ‘Eerst kregen we de Belastingdienst over ons heen, nu ook de AIVD.’ Besef wel: het gaat om mensen die al lang hun vertrouwen in de overheid zijn kwijtgeraakt. Die druk je met zulke analyses in de verkeerde hoek.”Temmink: ,,Daar komt bij dat de diensten ook nu weer het ‘hellend vlak’-argument gebruiken. Ze zeggen: de kans dat die critici afglijden naar gevaarlijk extremisme is groter bij die groepen. Maar dat is niet bewezen. Alsof anti-institutionele kritiek automatisch leidt tot extremisme. Alles wordt gemakkelijk aan elkaar gelinkt, met name in tweets van de dienst. Die worden door het publiek veel meer gelezen dan een rapport.”Leijten: ,,En we zijn echt niet blind voor sites die dit wantrouwen als veenbrand graag aanblazen. Erachter zit nogal eens een complete industrie met veel geld.”*Van wie dan precies?*Leijten: ,,Van mensen die nog een appeltje met de overheid te schillen hebben. Partijen als Chipshol [gebiedsontwikkelaar nabij Schiphol die jarenlang in de clinch lag met de overheid] bijvoorbeeld en Willem Engel [anti-overheidsactivist]. Je moet mensen met terecht institutioneel wantrouwen niet in hun armen drijven.”*Wat moet de dienst wel doen?*Leijten: ,,Veel meer dan tot nu toe waarschuwen voor de gevolgen van grootscheeps overheidsfalen voor het vertrouwen van burgers in onze instituties. En daarnaast burgers veel bewuster maken van de gevolgen van de werking van algoritmes binnen sociale media die tot polarisatie leiden. Veel mensen realiseren zich niet dat als ze een berichtje publiceren, ze gemakkelijk kunnen belanden in een ‘fabeltjesfuik’, zoals Arjen Lubach dat noemde. In plaats van goede voorlichting te geven, drukt zo’n AIVD-rapport mensen in de hoek als staatsgevaarlijk.”
1 comment
Het laatste jaarverslag van inlichtingen- en veiligheidsdienst AIVD haalde in april alle avondjournaals, kranten en krantenwebsites – ook van NRC. ,,Het gedachtengoed dat Nederland wordt geregeerd door een kleine, kwaadaardige elite die de bevolking wil onderdrukken, tot slaaf maken en zelfs vermoorden, vormt een ernstige dreiging voor de democratische rechtsorde van Nederland”, was een veelgeciteerde zin. De ideeën worden aangehangen door ,,waarschijnlijk meer dan honderdduizend personen”, aldus de dienst, zonder daar veel specifieker over te worden.Een maand later volgde een nieuwe publicatiepiek over dezelfde complotdenkers en ‘anti-institutionele’ extremisten. Op 24 mei organiseerde de dienst voor journalisten een vertrouwelijke, ‘technische briefing’ over een brochure waarvan de inhoud stevig overlapte met het eerder uitgebrachte jaarverslag. Toch vond ook dit AIVD-rapport gretig aftrek in veel media als nieuws.Renske Leijten, inmiddels ex-Kamerlid voor de SP, was aanzienlijk minder onder de indruk van de AIVD-boodschap dan veel journalisten. In de week voor haar vertrek uit de politiek, eind juni, kritiseerde ze in felle bewoordingen in een Tweede Kamerdebat ,,polariserende en onjuiste beeldvorming” door de AIVD in de media. ,,Je zult maar een Groninger zijn, met scheuren in je huis, of een toeslagenouder vermorzeld door de belastingdienst”, zei Leijten die zich inzette voor de slachtoffers van het Toeslagenschandaal, ,,en de AIVD veegt je vervolgens op één hoop met het anti-institutionele extremisme, dat ze zegt te moeten bestrijden. Mensen die terecht kritiek hebben, worden zo voor de bus gegooid.”Leijtens kritiek past bij observaties van deskundigen in binnen- en buitenland over de sterk veranderde opstelling van geheime diensten in het publieke debat: veel minder mediaschuw dan pakweg twintig jaar geleden en pro-actief journalisten inschakelend voor het verspreiden van een eigen, soms politieke boodschap, vaak met effectieve clickbaits (in geval van het jaarverslag: ‘vermoorden’, ‘tot slaaf maken’). Gezien de bijzondere positie van de diensten – die waarschuwen voor nationale dreigingen op basis van geheim materiaal – zijn hun communicatieafdelingen hiermee vaak effectief.Vorig najaar gaf Leijten daar nog een ander voorbeeld van. De politica vestigde de aandacht op interne stukken van Binnenlandse Zaken over een mediastrategie van de AIVD die via een Woo-procedure naar buiten waren gekomen. Om een wetsvoorstel te promoten dat het toezicht op de diensten tijdelijk zou verminderen, zouden ,,maatschappelijke steunzenders” (waarschijnlijk werd bedoeld: de AIVD goedgezinde media) vertrouwelijk worden bijgepraat door AIVD en de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD). Daarna zouden ook ,,vakjournalisten en Haagse journalisten” worden geïnformeerd. ‘Witte jassen’ zouden kunnen helpen – jargon voor ‘vaktechnische experts’ met ‘relevante kennis’ – de noodzaak van aanpassing van de wet te onderstrepen. Onduidelijk bleef of de AIVD die experts zelf naar voren schoof.In antwoord op vragen van Leijten verdedigde verantwoordelijk minister Hanke Bruins Slot (Binnenlandse Zaken, CDA) de mediastrategie van de AIVD, maar noemde het gebruik van termen als ‘maatschappelijke steunzenders’ en ‘witte jassen’ ,,niet geheel passend”. Eerder al had de minister het tempo uit de behandeling van het wetsvoorstel gehaald door extra advies in te winnen. Invoering bleek voor de minister bij nader inzien minder ‘urgent’ dan voor de AIVD.NRC benaderde Leijten voor een gesprek over (media)strategieën en beeldvorming door de AIVD. Het net vertrokken Kamerlid betrok ook haar opvolger hierbij. Nicole Temmink volgt de diensten al sinds 2015, vanaf 2021 als beleidsmedewerker Binnenlandse Zaken bij de Tweede Kamerfractie van de SP. Temmink hielp afgelopen jaren Leijtens bijdragen daarover voorbereiden.
*Wat is de kern van jullie kritiek?*
Leijten: ,,De dienst waarschuwt tegen de ondermijnende werking van polarisatie met complottheorieën, maar polariseert zelf ook door van alles op een hoop te gooien. Mensen die anti-institutioneel denken door nare ervaringen in Groningen of met de Belastingdienst, verschillen enorm van groepen die bewust een politiek verdienmodel maken van wantrouwen tegen de overheid. Ook in andere opzichten is de AIVD-analyse weinig exact. Waar ligt het gevaar voor de nationale veiligheid nou? Gedachten zijn vrij, ook radicale. Voor mij ligt de grens bij de bereidheid geweld te gebruiken. Pas bij concrete aanwijzingen daarvoor, kan de dienst waarschuwen.”AIVD-chef Erik Akerboom maakte in zijn toelichtingen op het rapport zelf ook dat onderscheid tussen radicale ideeën en geweldbereidheid. Leijten: ,,Nou, dat blijkt niet uit het rapport en tweets die de dienst daarover verstuurde. De mensen die het aangaat, zien dat onderscheid ook niet. Ik zag berichten van slachtoffers van het Toeslagen-schandaal, die appten: ‘Eerst kregen we de Belastingdienst over ons heen, nu ook de AIVD.’ Besef wel: het gaat om mensen die al lang hun vertrouwen in de overheid zijn kwijtgeraakt. Die druk je met zulke analyses in de verkeerde hoek.”Temmink: ,,Daar komt bij dat de diensten ook nu weer het ‘hellend vlak’-argument gebruiken. Ze zeggen: de kans dat die critici afglijden naar gevaarlijk extremisme is groter bij die groepen. Maar dat is niet bewezen. Alsof anti-institutionele kritiek automatisch leidt tot extremisme. Alles wordt gemakkelijk aan elkaar gelinkt, met name in tweets van de dienst. Die worden door het publiek veel meer gelezen dan een rapport.”Leijten: ,,En we zijn echt niet blind voor sites die dit wantrouwen als veenbrand graag aanblazen. Erachter zit nogal eens een complete industrie met veel geld.”*Van wie dan precies?*Leijten: ,,Van mensen die nog een appeltje met de overheid te schillen hebben. Partijen als Chipshol [gebiedsontwikkelaar nabij Schiphol die jarenlang in de clinch lag met de overheid] bijvoorbeeld en Willem Engel [anti-overheidsactivist]. Je moet mensen met terecht institutioneel wantrouwen niet in hun armen drijven.”*Wat moet de dienst wel doen?*Leijten: ,,Veel meer dan tot nu toe waarschuwen voor de gevolgen van grootscheeps overheidsfalen voor het vertrouwen van burgers in onze instituties. En daarnaast burgers veel bewuster maken van de gevolgen van de werking van algoritmes binnen sociale media die tot polarisatie leiden. Veel mensen realiseren zich niet dat als ze een berichtje publiceren, ze gemakkelijk kunnen belanden in een ‘fabeltjesfuik’, zoals Arjen Lubach dat noemde. In plaats van goede voorlichting te geven, drukt zo’n AIVD-rapport mensen in de hoek als staatsgevaarlijk.”