Over de boosaardige en absurde wereld van de complotdenkers – en hoe die ons toch een spiegel voorhouden

1 comment

1. [Archive](https://archive.ph/ZnkFf)
   Publicist Naomi Klein werd continu verwisseld met complotdenker Naomi Wolf, en schreef ‘Dubbelganger’
   Naomi Klein – Wat is de aantrekkingskracht van complotdenken? Dat onderzoekt de Canadese publicist Naomi Klein in haar nieuwste boek Dubbelganger. „Feiten van complotdenkers kloppen meestal niet, maar hun emotie vaak wél.”

   In haar nieuwe boek Dubbelganger kiest de Canadese schrijver-activist Naomi Klein (53), bekend van No Logo (2000) en De shockdoctrine (2007), een intrigerend uitgangspunt: de aanhoudende persoonsverwisseling tussen haar en een „andere Naomi”. Die andere Naomi is Naomi Wolf (60), in Nederland vooral in de jaren tachtig en negentig bekend als powerfeministe. In de VS gold ook Wolf een tijdlang als progressief boegbeeld, zij het met afnemend succes. Tijdens de pandemie radicaliseerde zij in rap tempo. Ze begon de meest uitzinnige ideeën te verkondigen, vergeleek ongevaccineerden met Joden tijdens de Holocaust, en werd een graag geziene gast in de podcast van de extreemrechtse Trump-fluisteraar Steve Bannon.
   Tot haar ergernis moest Klein steeds online lezen hoe de ontsporingen van „de andere Naomi” aan háár werden toegeschreven. Tegelijk raakte ze gefascineerd door de „spiegelwereld” waarin Wolf tegenwoordig floreert, die van radicale complotdenkers. Dubbelganger is een verkenning van die duistere wereld, waarvan de invloed volgens Klein wordt onderschat.
   Het boek is ook een zelfonderzoek. „Dubbelgangers”, zegt Klein tijdens een online-gesprek vanuit haar huis in een afgelegen plek in Canada, „houden je ook altijd een spiegel voor.” Is dat de reden dat haar fascinatie voor „de andere Naomi” hier en daar obsessieve trekjes krijgt?
   „Het gaat niet zozeer om een obsessie met haar als persoon, eerder met de ongrijpbare politieke verstoring die in onze cultuur plaatsvindt. Ik zie haar als het witte konijn in Alice in Wonderland dat in het konijnenhol verdwijnt. Wat mij vooral interesseert is er wat er in dat konijnenhol gebeurt. Maar ik geef toe, zijzelf is een interessant geval. In de tijd dat ik haar volgde zag ik hoe ze er steeds een schepje bovenop deed. Het begon ermee dat kinderen door het dragen van een mondkapje volgens haar niet meer zouden leren glimlachen. Absurd, maar ook weer niet heel gevaarlijk. Maar vervolgens beweerde ze dat het coronavaccin een bio-wapen was dat werd ingezet in een genocide. En ik zag dat ze er echt een publiek voor vond. Ik begreep ook dat zij een symptoom was van iets groters.”
   Ook in Nederland verdwijnen redelijke mensen in wat u de ‘spiegelwereld’ noemt, een soort alternatieve werkelijkheid waarin de meest groteske verbanden worden gelegd. Wat beweegt die mensen?
   „In boeken en films komt het thema van de dubbelganger vaak terug. Het gaat over hoe wij mensen innerlijk verdeeld zijn, zowel het een als het ander kunnen zijn. Wat dat betreft is het klassieke verhaal over Dr Jekyll en Mr Hyde van Robert L. Stevenson treffend, omdat het mooi laat zien hoe iemand de controle over zijn verdeelde ego kwijtraakt. In het begin van het verhaal kan Jekyll nog terugkeren naar zijn redelijke zelf, maar gaandeweg neemt zijn duistere alter ego het over. In onze tijd zijn het vooral de verleidingen en beloningen van de aandachtseconomie die mensen die kant op trekt. Waarschijnlijk hebben deze mensen sowieso behoefte aan aandacht, maar het is vooral de dynamiek van sociale media die hen aanmoedigt. Je weet dat wanneer je uitzinnige beweringen doet, je beloond wordt met clicks en nieuwe volgers. En niet alleen je ego wordt gestreeld, er valt ook goed aan te verdienen. Dat is nieuw, denk ik. Samenzweringstheorieën zijn er altijd geweest, bijvoorbeeld de theorie dat 9/11 een inside job was. Maar in die tijd had je nog geen grote groep mensen die de aandacht trok met uitzinnige, onbewezen theorieën als verdienmodel. Omdat we aandacht nu zo snel in geld kunnen omzetten, is de verleiding van Mr Jekyll om zijn Mr Hyde ruim baan te geven veel sterker dan voorheen.”
   Juist omdat complotdenkers zulke absurde verbanden leggen, schrijft u, hebben veel mensen de neiging hun invloed te onderschatten.
   „Dat gaat zeker op in het geval van Naomi Wolf. Ze lijkt haar oude publiek kwijt te zijn, maar ze heeft een nieuwe aanhang die zich grotendeels aan ons zicht onttrekt – of die we domweg niet serieus nemen. Overal vind je mensen die dezelfde weg zijn gegaan. Ze beschikken over een groter platform dan toen ze nog deel uitmaakten van het reguliere publieke debat. Daar moeten we ons echt bewust van zijn, want het beïnvloedt nu al de politiek. Kijk naar Italië, met Giorgia Meloni, of naar Duitsland waar de zogenoemde Reichsbürger-beweging een staatsgreep wilde plegen, omdat de Duitse regering een ‘façade’ zou zijn. Ook de bestorming van het Capitool was er een uiting van. Daar zag je een verbond tussen traditioneel racistisch extreemrechts en types als die Qanon-sjamaan met zijn Vikinghelm. Allerlei afzonderlijke fenomenen vinden elkaar nu in nieuwe kruisverbanden. Het is gevaarlijk om daar je schouders over op te halen. Op dit moment heb je in de VS de complotdenker en anti-vaccinatieactivist Robert F. Kennedy jr [zoon van Bobby Kennedy en neef van JFK]. Die komt in mijn boek voor, maar toen ik het schreef had hij zich nog niet kandidaat gesteld voor het presidentschap. Niet dat hij gaat winnen, maar hij heeft nu wel een enorme megafoon in handen om zijn theorieën te verspreiden.”