Donderdag schoten de beurskoersen van twee farmaciereuzen de hoogte in, na bekendmaking dat ze een effectief vaccin tegen kanker hebben ontwikkeld. Het middel werkt tegen een specifieke vorm van huidkanker, maar het principe erachter moet ook andere kankervarianten kunnen stoppen. Experts zijn enthousiast, ook in Nederland.

‘Het is geen verkooppraatje van die bedrijven. Dit is echt spectaculair’, reageert Hans Clevers, hoogleraar moleculaire genetica aan het UMC Utrecht en kankeronderzoeker aan het Hubrecht Instituut. ‘We wisten allemaal dat het kan, maar het is de eerste keer dat zo’n vaccin ook écht werkt.’

Voor iedere patiënten een eigen vaccin

Het grote geheim achter het vaccin is dat het is aangepast is aan de individuele patiënt. Vergelijk het met de orthodontist: daar krijgen kinderen een op maat gemaakte beugel. Op soortgelijke manier krijgen kankerpatiënten met deze methode een op maat gemaakt vaccin. Daardoor vergroot je de kans dat de ziekte wegblijft.

Ook interessant: Kun je pokken voorkomen door besmette korsten in je neus te stoppen?

Kanker is een ziekte waarbij er tijdens de vorming van cellen iets misgaat, waardoor de celdeling op hol slaat. Maar wat dat ‘iets’ is, is bij iedereen anders. Om te ontdekken wat er precies verkeerd gaat, moet je bij een patiënt het DNA van gezonde cellen en van diens tumorcellen van met elkaar vergelijken.

Een gepersonaliseerd vaccin met AI

‘Je ziet dan duizenden verschillen. De bedrijven die het vaccin hebben gemaakt, hebben niet bekendgemaakt hoe ze het hebben gedaan. Maar ik vermoed dat ze met AI voorspellen welke mutaties in de tumorcel interessant zijn om in een vaccin te verwerken’, legt Clevers uit. ‘Dan kun je een tailor-made vaccin voor iemand maken met zo‘n tien of twintig stukjes RNA erin.’

RNA kennen we nog van de covid-vaccins. Het zijn stukjes genetisch materiaal waarmee je je immuunsysteem aan het werk kan zetten. Het leert je lichaam welke ongewenste elementen moeten worden opgeruimd. Dat kunnen virusdeeltjes zijn (zoals bij covid), maar dus ook kankercellen.

Immuuntherapie mét vaccin werkt

De nieuwe behandelmethode blijkt effectief te zijn tegen melanoom, de agressiefste vorm van huidkanker. Als je een al bestaande immuuntherapie combineert met het nieuw ontwikkelde RNA-vaccin, wordt de kans op terugkeer van kanker gehalveerd, stellen de ontwikkelaars. De kans op uitzaaiingen zou zelfs nóg kleiner zijn.

Nu blijkt dat deze dubbele aanpak van immuuntherapie plus vaccin werkt, verwacht Clevers dat het ook bij andere kankersoorten uitgeprobeerd gaat worden. ‘Je kunt hetzelfde gaan doen met darmkanker, borstkanker, longkanker…’

Vooraf kanker voorkomen gaat niet

Maar voordat we met z’n allen de vlag gaan uithangen: de behandeling gaat kanker niet de wereld uit helpen. Je moet immers eerst kanker hebben, voordat je zo’n op maat gemaakt vaccin kunt krijgen. Het lijkt daarom meer op een gewoon geneesmiddel dan op een vaccin zoals we dat kennen van bijvoorbeeld covid, mazelen of polio.

Logisch, want de meeste kankersoorten worden niet veroorzaakt door een virus. ‘Voordat je kanker krijgt, weet je niet waartegen je precies moet vaccineren’, legt Clevers uit. ‘Want de mutaties waartegen je wil vaccineren, bestonden nog niet voordat je kanker had. Daardoor kun je vooraf niet weten wat voor foutjes er later in je cellen zouden kunnen ontstaan.’

Ondanks het nieuwe vaccin zullen er dus steeds weer nieuwe patiënten komen. Een kankerdiagnose blijft een toegangskaartje voort de medische molen, maar dankzij het vaccin is de kans wel toegenomen dat je daar uiteindelijk levend uitkomt. In ieder geval voor wie een melanoom heeft.