Veel mensen kennen wel iemand die alzheimer heeft. Deze hersenziekte, waarbij hersencellen beschadigd raken en afsterven, treft namelijk één op de vijf Nederlanders. Met alzheimer raken mensen langzaam hun herinneringen en vaardigheden kwijt.
De ziekte verloopt niet bij iedereen op dezelfde manier. Zo wordt in zeldzame gevallen als eerst de gezichtsherkenning aangetast. Hierdoor herkennen mensen soms zelfs het gezicht van hun dierbaren niet meer. Dat is voor hun naasten enorm verdrietig, vertelt Wiesje van der Flier, neuropsycholoog en directeur-bestuurder bij Alzheimer Nederland. ‘En het rottige is dat het bij deze ziekte alleen maar erger wordt.’ Van der Flier legt uit hoe het kan dat sommige mensen het eerst gezichten vergeten, en waarom diezelfde patiënten soms nog wel stemmen herkennen.
Langzaam verspreidt de ziekte zich
‘Alzheimer begint vaak diep in de hersenen’, vertelt de neuropsychologe. ‘In de hippocampus, de plek die voor een groot deel verantwoordelijk is voor het opslaan van onze herinneringen.’
Vanuit de hippocampus verspreidt de ziekte zich vervolgens naar andere hersengebieden. Mensen met alzheimer krijgen daardoor uiteindelijk niet alleen problemen met hun geheugen, maar ook met hun denken, handelen en taal. Zelfs iemands karakter en gedrag kunnen uiteindelijk worden aangetast door de ziekte.
Dementie of alzheimer?
De termen dementie en alzheimer worden regelmatig door elkaar gebruikt, maar betekenen niet hetzelfde. Dementie is een verzamelnaam voor ruim vijftig hersenziektes die geheugenverlies en cognitieve achteruitgang veroorzaken. Alzheimer is daar één vorm van, en kent zelf ook weer verschillende subtypes. De ziekte van Alzheimer is wel verreweg de meestvoorkomende vorm van dementie. Zo’n 70 procent van de mensen met dementie heeft alzheimer.
Gezichten herkennen
Hoewel de ziekte vaak begint met vergeetachtigheid, is dit niet altijd het geval, legt de directeur uit. ‘Er zijn ook vormen van alzheimer waarbij als eerste de meer achterste delen van de hersenen worden aangedaan: ook wel Posterieure Corticale Atrofie genoemd.’ Specifiek bij deze vorm van alzheimer treden snel visuele problemen op. ‘Mensen hebben het idee dat ze niet meer goed zien, terwijl de ogen nog wel werken. Kenmerkend zijn ook problemen met gezichtsherkenning.’
Dat wordt ook wel ‘prosopagnosie’ genoemd en kan ook bij andere aandoeningen voorkomen. Bijvoorbeeld na een herseninfarct. In tegenstelling tot de gangbare achteruitgang bij dementie kunnen mensen met prosopagnosie heel specifiek alleen gezichten niet herkennen. ‘Iemands stem of andere zaken dus nog wel.’
Wat kun je doen?
Mensen die om een andere reden dan dementie prosopagnosie hebben ontwikkeld, maken daarom vaak gebruik van andere uiterlijke kenmerken om iemand te herkennen. Zoals een bril, tatoeages of iemands lichaamshouding. Als naaste van iemand met dit type alzheimer zou je daarom kunnen overwegen bijvoorbeeld altijd dezelfde trui aan te doen om diegene een beetje te helpen.
Het probleem bij alzheimer is alleen dat het visuele systeem ook in de breedte is aangetast, nuanceert Van der Flier. ‘Daardoor is het voor mensen sowieso vaak lastig om goed zich te realiseren wat ze voor zich zien. Het is dan niet dat de ogen het niet meer doen, maar het visuele gedeelte van de hersenen verwerkt de informatie van je ogen niet op een goede manier.
Advies: kondig jezelf aan
Deze vorm van alzheimer, waarbij gezichten als eerste verdwijnen, komt overigens niet vaak voor, vertelt de neuropsychologe. ‘Wat wel veel voorkomt, is dat mensen door de ziekte steeds verder achteruitgaan en ze daardoor uiteindelijk hun dierbaren niet meer herkennen.’ In dat geval komt het niet-herkennen dus pas later.
Of altijd een roze truitje aandoen bij mensen met alzheimer wat kan helpen, is in de meeste gevallen dus maar de vraag. Wat je wel sowieso kunt doen, is jezelf even aankondigen, adviseert Van der Flier. ‘Zeg als je binnenloopt bijvoorbeeld gewoon even dat je de buurvrouw bent.’ Daarmee kun je diegene al een beetje de goede kant op helpen. Hopelijk herkent hij of zij je nog wat langer.
Myrte is een medisch bioloog en heeft de hele dag vragen. Over vreemde vogels of dubieuze dilemma’s, over breinbrekers of blije bijen: voor een goed verhaal mag je haar altijd wakker maken.