Drinken, gokken, gamen en roken hebben één ding gemeen: het kan hartstikke belonend voelen, en daardoor ook ontzettend verslavend zijn. Dat werkt in principe bij iedereen zo, maar mensen met ADHD zijn er nog gevoeliger voor dan anderen, vertelt Arnt Schellekens, hoogleraar psychiatrie en verslaving aan het Radboudumc Nijmegen. ‘Een kwart van de mensen in de verslavingszorg heeft ADHD.’ Hoe komt dit? En wat doe je eraan?
Wanneer ben je verslaafd?
In de volksmond zeggen we wel érg snel dat iets verslavend is. Of het nu gaat over een goede serie, ons intensieve telefoongebruik of over de matcha lattes van het zaakje op de hoek. Écht verslavend zijn deze dingen niet, legt Schellekens uit.
‘Verslaving gaat in de eerste plaats over dingen die op zichzelf een euforiserend of belonend gevoel geven.’ Dat kunnen middelen zijn, zoals alcohol, cannabis of andere drugs, maar ook handelingen die het beloningscentrum in onze hersenen prikkelen. Denk aan gamen of gokken.
Omdat zulke verslavende middelen of handelingen zo goed voelen, gaat iemand ze vaker gebruiken of doen. Het addertje onder het gras: er ontstaat tolerantie, je raakt eraan gewend. Daardoor heb je steeds meer nodig voor hetzelfde effect. Loopt dat uit de hand, dan kun je iemand verslaafd noemen. ‘Uiteindelijk draait verslaving namelijk altijd om controleverlies’, zegt Schellekens.
Gokken is voor ADHD’ers extra leuk
Bij mensen met ADHD werkt dit alles op dezelfde manier, met één groot verschil: hun beloningscircuit is wat minder gevoelig afgesteld, legt de psychiater uit. ‘Gewone’, niet-verslavende prikkels of gebeurtenissen geven daardoor vaak maar een zwak belonend gevoel.
Maar gokken, roken of andere verslavende dingen die hard op de beloningsknopjes in onze hersenen rammen? Die komen wél goed door. ‘Daardoor kan iets dat het beloningssysteem sterk activeert verhoudingsgewijs een enorme beloningspiek geven.’ En daardoor krijg je de neiging krijgt om het te herhalen.’
Verslavend gedrag begint al jong
Schellekens ziet bovendien dat verslaafden met ADHD al op jongere leeftijd begonnen met verslavend gedrag. Dat heeft ermee te maken dat je met ADHD impulsiever bent dan gemiddeld en daardoor sneller iets nieuws probeert.
Dat is natuurlijk hartstikke leuk als het gaat om een muziekinstrument leren spelen of bungeejumpen, maar kan problematisch worden als het gaat om alcohol of cannabis.
Cannabis is maar even fijn
Dat soort middelen worden naast roken bovendien ook vaak gebruikt als een zelfbenoemde ‘zelfmedicatie’, weet Schellenkens. ‘Bij mensen met ADHD kan alcohol net als cannabis, of soms zelf cocaïne, de onrust of gejaagdheid wat verminderen. Ze ervaren dan eindelijk wat rust.’
Toch is dit zéker geen echte (zelf)medicatie, benadrukt de psychiatriehoogleraar. ‘Op de korte termijn kan een middel de drukte in het hoofd wel verminderen. Maar op lange termijn kan het je beloningssysteem verder ontregelen. Dat raakt als het ware uitgeput, doordat je steeds meer nodig hebt om hetzelfde effect te bereiken.’
Het resultaat: het beloningssysteem (dat bij mensen met ADHD dus al minder gevoelig is) wordt nóg minder gevoelig. En daardoor worden de problemen uiteindelijk erger, ziet Schellekens.
Wat kun je doen?
Stel, je hebt ADHD en je houdt wel van een drankje of jointje op zijn tijd. Moet je je dan zorgen maken? Niet direct, stelt Schellekens gerust. ‘Niet iedereen met ADHD heeft dezelfde kenmerken of hetzelfde risico op verslaving. Net zoals de ene ADHD’er meer problemen heeft met concentratie of planning dan de ander.’
Wel is het altijd verstandig om open te zijn over je middelengebruik bij hulpverleners en ook aan te geven dat je ADHD hebt (of dat bij jezelf vermoedt) op het moment dat je problemen krijgt met verslavende middelen.
Verleidingen horen bij het leven
Er is namelijk vaak goede hulp beschikbaar om je van een verslaving af te helpen, of te voorkomen dat het verder uit de hand loopt, licht Schellekens toe. ‘Maar het is wel belangrijk om ADHD daarbij mee te nemen. Als je ADHD behandelt, kan dat zelfs helpen om van de verslaving af te komen.’
Uiteindelijk voorkom je een verslaving het best door überhaupt niet aan verslavende middelen of gedrag te beginnen. ‘Maar,’ geeft Schellekens toe, ‘verleidingen horen ook bij het leven.’ Ook als je ADHD hebt.
Myrte is een medisch bioloog en heeft de hele dag vragen. Over vreemde vogels of dubieuze dilemma’s, over breinbrekers of blije bijen: voor een goed verhaal mag je haar altijd wakker maken.