Na een geweldige ervaring voor een review met een Electric Audio TAE 150 DV geïntegreerde versterker is een uitnodiging om de makers te gaan ontmoeten en de fabriek te bezoeken uiteraard met beide handen aangepakt. Begin maart in de auto naar Renningen in Duitsland, niet ver van Stuttgart waar Porsche zijn grootste vestiging heeft. In Renningen is de fabriek van Gauder Akustik gevestigd, binnen een straal van 30 kilometer daaromheen worden de Electric Audio versterkers gefabriceerd. Een echt, deels met de hand gemaakt Duits product, waarvoor zoveel mogelijk lokale ondernemers als toeleverancier fungeren voor printplaten, de behuizing, assemblage en verpakking. Of het moet zo zijn dat elders in Europa een beter onderdeel te vinden is, zoals de Italiaanse voedingstransformator. We lopen wat op de zaken vooruit. Eerst naar Renningen.
Gauder Akustik is gestart in 1997 door Dr. Roland Gauder en zijn compagnon Achim Knapp. Gauder is zelf het genie achter de luidsprekers en Knapp zorgt voor het produceren daarvan. Volker Specht neemt sinds enige tijd de marketing en verkoop voor zijn rekening. Samen vormen ze de GKS holding, waaronder ook het dochterbedrijf Electric Audio valt. Gauder zal velen meer bekend zijn als luidspreker-fabrikant, met een eigenzinnige filosofie waar ik later nog wel op terug kom. Een high-end onderneming met een reeks aan producten die doorloopt van betaalbaar tot zeer kostbaar. Niet het bedrijf waarvan je een versterker verwacht, ware het niet dat top elektronica-ontwerper Günther Mania zich eveneens ophoudt binnen de straal van 30 kilometer om Renningen heen.
Electric Audio
De geboorte van Electric Audio-versterkers begint bij Dr. Roland Gauder. Een idee dat jaren in de kast heeft gelegen kon onder het driemanschap van GKS uit het stof worden gehaald. Gauder vormde zich een idee voor een versterker met daarin tegengestelde principes van wat als normaal wordt beschouwd. Zelf niet in staat om het idee in zijn geheel te verwezenlijken, schoenmaker blijf bij je luidspreker leest, vond hij goede vriend Mania bereid om het basisidee uit te werken en productie gereed te maken.
Günther Mania is vooral in Duitsland geen onbekende, hij heeft zijn eigen bedrijf AMP, werkt voor AVM, maakt buizenversterkers onder de naam Westend Audio en ontwerpt in opdracht voor derden. Volgens Gauder was de eerste opmerking van Mania: “Zo kun je geen versterker bouwen, dat gaat nooit werken”. “Jawel”, was het antwoord, “probeer het maar”. Tot verbazing van Mania en wellicht ook tot verbazing van Gauder zelf kwam er een werkend prototype tot stand. Een prototype dat niet geheel ongebruikelijk als ondergrond een houten plank gebruikte. Een versterker die verbazingwekkend schoon zijn muziek leverde, verbazingwekkend krachtig was en zeer geschikt bleek om niet alleen met Gauder luidsprekers te werken, maar alles kan aansturen. Daarna begon een proces van finetunen dat twee jaar in beslag zou nemen.
Uitleg over techniek
In mijn review beschrijf ik al wat een Electric Audio TAE 150 verbergt onder de kap, Dr. Roland Gauder was niet te beroerd om het nog eens uit te leggen.
“Vanuit het doorontwikkelde prototype, dat meettechnisch aan de eisen voldeed, is telkens gezocht naar componenten die de versterker gehoormatig naar een hoger niveau tillen. Condensatoren, weerstanden, transistoren, in alle soorten en maten zijn ze geprobeerd. Van heel kostbaar tot voordelig, zoveel als mogelijk van Duitse origine Telkenmale is er geluisterd; wat zijn de verschillen, wordt het beter of juist slechter. Ook werd gekeken naar de betrouwbaarheid van onderdelen en betrouwbaarheid van leveranciers. Kun je er van op aan dat de gekozen onderdelen beschikbaar blijven. Pas na dat proces werden de eerste versterkers gebouwd iets ten zuiden van Renningen, onder de leiding van Günther Mania. Aanvankelijk voor de Duitse markt, met het idee dat bij gebreken de lijnen tussen eindgebruiker, dealer en fabriek heel kort zijn. Een jaar later was er nul komma nul uitval, was er geen enkele verstoring gemeld en werd het tijd naar het buitenland uit te breiden. City Audio Trade B.V. heeft daarvoor de distributie op zich genomen voor de Benelux.
In de review is uitvoering beschreven hoe een TAE 150 in standaard of in DV (Double Vision) versie is opgezet, maar ook hier laat ik Dr. Gauder het nog eens in het kort uiteen zetten. “In deze geïntegreerde versterker is de passieve volumeregeling het eerste waar het signaal doorheen gaat. Opgebouwd met relais en SMD-weerstandsbanken met een zeer geringe toleranties.”
“De regelaar op de voorzijde is slechts een impulsgever. Na de volumeregeling komt er per kanaal een stuurversterker met een V-FET transistor aan de ingang en twee FET’s als emittervolger ingesteld aan de uitgang. Vandaar gaat het signaal naar de eindtrappen. Daarin zitten er per kanaal acht NPN en acht PNP FET’s om het vermogen op te bouwen van de push-pull klasse AB schakeling.”
“De eerste vijf watt staat de versterker te werken in klasse-A. Een hoge versterkingsfactor van 200, maakt een volledig passieve volumeregeling mogelijk zonder verliezen te geven. Eén van de geheimen van een TAE 150 is de bandbreedte tot 4 MHz (aanvankelijk 2 MHz), via een lichte mate van tegenkoppeling beperkt tot 170 kHz om mogelijk oscilleren te voorkomen. Met onze Gauder Akustik luidsprekers streven we naar een perfect impulsgedrag, dat is ook de basis van onze versterker.”
“Als het signaal op een oscilloscoop wordt bekeken blijft een puls aan de ingang een perfecte vorm houden aan de uitgang. Zonder naslingeren, zodat een tweede en volgende puls ook perfect blijven en niet wordt vervormd door naslingeren van de voorgaande puls. De TAE 150 is een niet gebalanceerde versterker, weliswaar zijn er twee XLR-ingangen, maar gebruik als het kan een RCA-ingang. Dat scheelt een OPAMP in de signaalweg.”
Het achterste van de tong
Mijn opmerkingen naar Dr. Gauder waren dat een breedbandige versterker met een passieve ingang niet iets heel nieuws is, techniek die veel vaker is toegepast in één of andere vorm. Dus wat is het geheim van een Electric Audio versterker dat hem uniek maakt. Ondanks mijn vraag tijdens het fabrieksbezoek en ook tijdens het avondeten kreeg ik daarop geen duidelijk antwoord. Dr. Gauder’s ogen begonnen te glimmen, een glimlach kwam om zijn mond en antwoordde na aandringen dat “een TAE 150 gebruik maakt van feedback én feedforward in één schakeling. Dat was waar Günther Mania zijn twijfels over had, wat toch werkt en is toegepast. Bovendien bereiken we een dempingsfactor groter dan 1000.” Het bleef bij dit antwoord. Ongetwijfeld niet het enige dat Electric Audio intern bijzonder maakt.
Tot nu toe zijn er vier typen versterkers leverbaar. Een TAE 150 geïntegreerd model, tevens een PAE 150 eindversterker, te gebruiken als standalone aan een voortrap of voor bi-amp in combinatie met een TAE 150. Beide modellen zijn naast de standaardversie leverbaar als DV.
DV staat voor Double Vision dat komt van de Gauder luidsprekers waarin de DV-versies opgebouwd worden met exclusieve filters, tweeters, connectoren en bekabeling. Voor Electric Audio is DV een upgrade van de voeding met een trafo die van 700VA naar 1000VA gaat, buffercapaciteit die groeit van 80.000uF naar 160.000uF, dubbele, betere WBT-luidsprekerklemmen en een high end power cord in de doos. Een DV-versie levert iets meer vermogen, het minst belangrijke gegeven, dat de lagere impedantie van de voeding het dynamisch gedrag van een DV beter maakt is meer relevant. Voor de toekomst ligt in het verschiet het verschijnen van een Electric Audio lijnvoorversterker en het uitbrengen van mono eindversterkers. “De mono’s bestaan niet uit gebrugde stereo versterkers”, het vieze gezicht dat Roland Gauder daarbij trok was goud waard om te zien: “het wordt een echte mono opzet met daarin nieuwe schakelingen en onderdelen. Mogelijk komt er ook een phono voorversterker. Uiterlijk zullen alle modellen dezelfde vormgeving krijgen als een TAE en PAE.”
Helaas, voor wie totale eenheid in aanzicht wil krijgen, een mogelijke dac laat voorlopig op zich wachten en aan streaming begint Electric Audio niet. Zoals Gauder opmerkt: “doe waar je goed in bent en brandt je vingers niet aan techniek waar je zelf te weinig of geen kennis van hebt.”
C’est la vie
Heel jammer was de afwezigheid van Günther Mania, hij zat ten tijde van ons bezoek in het buitenland, daarmee konden we de productie van Electric Audio niet met eigen ogen aanschouwen. Gauder Akustik maakte het goed door ons vrij te laten in lange luistersessies in hun akoestisch aangepaste luisterruimte.
Opgesteld daar zijn als bron een T+A topmodel netwerkspeler met analoge uitgang, een TAE 150 DV versterker en een naar wens te gebruiken PAE 150 DV eindtrap voor bi-amp. Modellen zoals ze uitgeleverd worden, met één kleine uitzondering, met de TAE 150 DV die speciaal voor hun luisterruimte is gebouwd kun je kiezen aan de uitgang voor luidsprekers A of B. Iets dat bij de TAE 150 DV geen verkrijgbare optie is. Bij Gauder maken ze eigen kabels, ze lagen er al naar de luidsprekers: Clearwater interlinks en luidsprekerkabels.
Voorafgaande aan de luistersessies op donderdag en vrijdag mag een rondleiding door de fabriek van Gauder Akustik niet ontbreken. De productie is geheel handmatig van alle modellen. Per jaar levert Gauder zo’n 750 paar luidsprekers uit, vanaf de Arcona 40 SD tot aan een DARC 750 Mk II. Van monitor tot een vloerstaand model, van 12 kilo per stuk tot 170 kilo voor de grootste DARC. Luidsprekers opgebouwd uit het gebruikelijke MDF, maar ook samengesteld uit MDF of aluminium ribben, op elkaar gelegd met daartussen een dun dempend materiaal en aangetrokken met lange draadeinden tot één geheel.
Drivers zijn meestal afkomstig van het Duitse Isophon waar Dr. Roland Gauder jarenlang hoofd technische ontwikkeling was, voorafgaande aan de start van Gauder Akustik. Eigenzinnig mag je Gauder best noemen, de gestapelde aluminium ribben zijn nog daaraantoe, wat de denken van symmetrische cross-over techniek. Een driver hangt bij Gauder niet direct aan de min pool, maar hangt tussen twee identieke filters in, één aan de plus, één aan de min. Daarmee zijn filtersteilheden tot 60dB per octaaf haalbaar.
Cross-overs bevatten Mundorf spoelen en condensatoren, Intertechnik weerstanden. Net als voor Electric Audio houdt Gauder de inkoop zoveel mogelijk in Duitsland, als het niet anders kan, dan elders in Europa. Ook apart is het gebruik van vrij kleine magneten voor woofers, mits die woofers een beperkt basbereik krijgen en niet tevens als middentoon fungeren. Een kleine magneet gekozen vanwege de lage Q-factor waardoor de driver langzamer afvalt naar de ondergrens, zodat het frequentiebereik wordt vergroot. Enig rendementsverlies wordt voor lief genomen, aan Watts is er tegenwoordig geen gebrek. Voor middentoon en tweeter worden juist krachtige magneten ingezet.
Demo op donderdag
Gauder Akustik biedt in zijn vijf luidsprekerlijnen afhankelijk van het model de keuze uit diverse tweeter materialen. Soft dome, aluminium, beryllium en diamant. Vaak is een latere upgrade naar een hoogwaardiger tweeter mogelijk, de filters en rendementen zijn daarop aangepast. Wie last heeft van een nare, staande golf, kan een correctie aanbrengen via een insteekmodule. Hetzelfde geldt voor bas volume en bas extensie.
Ook wel apart is het aanbieden van alle vijf de lijnen in vier standaardkleuren voor elk model. Andere kleuren zijn leverbaar op verzoek. De aluminium delen worden geanodiseerd, desnoods naar wens in goudkleur. Elke luidspreker ondergaat een luistertest en duurtest voordat hij de fabriek verlaat. Ook weer net zoals wat met de Electric Audio versterkers gebeurt voordat zij de doos ingaan.
De eerste demonstratie van Electric Audio versterker geschiedt met een TAE 150 DV en een PAE 150 DV voor bi-amp op Gauder Akustik Enlargo 200 luidsprekers. Een forse drieweg met dubbele woofers. Het type luidspreker waar je normaliter geen versterker op aansluit onder de 10.000 euro tenzij je die zelf maakt. Ook niet in bi-amp als je daarmee onder de 20.000 euro blijft. Met Electric Audio heeft deze Enlargo geen enkel probleem. De weergave is volledig onder controle, gedetailleerd, vormt een groot stereobeeld. En dan de kracht, de schier oneindige kracht van de versterker die bij een steeds hoger volume gewoon doorgaat en doorgaat.
Schreef ik in mijn review dat de spaarpot wellicht open gemaakt moet worden, na deze middag is een Electric Audio laten staan ineens nog een stuk lastiger geworden.
De volgende ochtend gaan we gelijk de luisterruimte in. In de best wel grote, akoestisch aangepaste ruimte staan twee luidsprekers vrij opgesteld. Ik schat 1,5 meter van de zijwanden, idem van de achterwand. Het plafond lijkt in een boog te lopen. De eigen Gauder Clearwater luidsprekerkabels worden op dragers vrijgehouden van de vloer, alles in een high end waardige opstelling. Om een indruk te kunnen vormen van de diverse Gauder modellen passeren als eerste Capello 80 luidsprekers met een aluminium tweeter in DV-versie van 12.000 euro per paar. De tweeter kan tegen meerprijs gewisseld worden voor Berillium. De overgang van single amp naar bi-amp aan deze luidspreker betekent een nog grotere controle over de lage tonen, een wat betere definitie en detaillering van de muziek. Ruimtelijkheid neemt toe, maar muziek komt ook dichterbij, komt meer naar de luisteraar toe. Dynamiek blijft gelijk, immers de spanning wordt niet verhoogd. Met bi-amp gaat een luidspreker niet niet harder spelen, wel komt er meer stroom beschikbaar en ontstaat er geen onderlinge beïnvloeding van woofer naar tweeter, als gevolg van opgewekte stroom door de woofer bij terugkeren naar ruststand.
Na de Capello modellen gaan we over naar een bescheiden Arcona 80 SD, een twee en een half weg systeem, met een tweede woofer welke al wordt gefilterd op 120 Hz. Hierin is een softdome toegepast en komen alle drivers van Isophon. De prijs is 5000 euro per paar. Een TAE 150 DV lijkt dan juist weer overdreven, is dat zeker niet. Opvallend is dat de luidsprekers precies eenzelfde klankkarakter hebben als een Capello. De verschillen zitten in bas extensie, in hoe luid ze kunnen spelen, in snelheid, in tweeter materiaal hetgeen snelheid in hoge mate beïnvloed en in detaillering. Gauder heeft een huisweergave die telkens wordt gehandhaafd zullen we gaan ervaren. Dus kunnen we dat ook verwachten van de te ontwikkelen versterkers die mogelijk in 2027 op de markt gaan komen.
Wisselen en wisselen
Telkenmale, ongeacht de grootte van de luidsprekers, het totale conusoppervlak, of het tweeter materiaal, staat de Electric Audio versterker zijn mannetje. Weet altijd een ruimtelijk beeld op te bouwen, paart dat aan snelheid, detaillering, verfijning en intense kracht. Elke luidspreker wordt gedragen op het fundament dat de Electric Audio geeft als stroombron. Telkenmale is de hotspot heel ruim, dat doen weliswaar de Gauder weergevers, de versterker is daarbij degene welke alle ruimtelijke informatie aanlevert. Het samenspel van versterker en luidsprekers is voorafgaande aan het bezoek ook thuis beluisterd, op eigen ATC-weergevers en dat maakt het gedrag van een TAE 150 DV niet anders dan bij Gauder in huis.
We gaan over op een set DARC 80 MK II met een aluminium behuizing. Vraagprijs 33.000 euro per paar met een Berillium tweeter. Een diamant tweeter mag ook, dat kost 8000 euro meer per paar. In de DARC 80 zitten symmetrische scheidingsfilters tot 60dB/octaaf. De bedrading in een DARC is Clearwater, precies als de kabels welke over de vloer lopen. Weer gebruiken we de extra PAE 150 DV eindtrap voor bi-amp. Het blijven overduidelijk familieleden, van Arcona 80 naar DARC 80. Al kan een DARC 80 veel meer in het laag, hij speelt groter en intenser, maar klinkt niet ineens heel anders. Is ook sneller en dat wijst dan weer op een beter impulsgedrag. Mede te danken aan de tweeter en de betere drivers voor middengebied. Het extra conusoppervlak kan meer druk leveren en dieper gaan in het laag. Weer zijn het Electric Audio versterkers die moeiteloos aansturen, zich geen moment verslikken, ze blijven onvermoeibaar stroom leveren. Nimmer scherp in weergave, wel sterk articulerend. Nooit met een dreun, wel met intense slam en kracht. Het middengebied wordt ruim uitgemeten en bloeit volledig open voor vocalisten en voor muzikanten.
De muziekkeuze is reuze
Er is een doorsnede aan muziek gedraaid, van pure hardrock tot zachte stemmen, van klassiek tot techno. Op lage volume niveaus, tot aan fors geweld tegen de trommelvliezen wat de 100dB op de luisterplekken overschreed. We spelen ‘Pneuma’ van Tool op het album ‘Fear inoculum’. Definitie van drums gaat nooit verloren, muziek loopt nooit dicht. Deze Electric Audio versterkers zijn een redelijk wonder. Anders dan anders van opzet, maar zo verschrikkelijk doordacht en krachtig. Neem violiste Vilde Frang, luister naar snelheid, overweldigende dynamiek en een prachtig zuiver spel. Emmanuelle Dauvin met sopraan Heather Newhouse, of Dauvin alleen. Ok, je levert wat in qua ruimtelijkheid met Gauder luidsprekers in deze ruimte. Ik weet dat het groter kan, met meer kerkgalm, maar dat was met een paneel luidspreker, niet met conusmodellen.
Marianne Faithfull levert met ‘Times Square’ op Blazing away drums die zo groot worden weergegeven als via een PA-systeem. De Electric Audio versterker is werkelijk onvermoeibaar te noemen en speelt alles maar dan ook alles perfect af. Inderdaad doet de bi-amp ook nog wat extra duiten in het zakje, standalone doet er niet veel voor onder kunnen we tijdens ons bezoek constateren.
Gewoon door met Alison Krauss, zowel studio track ‘Whiskey Lullaby’ als eentje welke live opgenomen is: ‘Ghost in this house. Je zet Krauss en haar zangers voor tweede stem, zo voor je neus neer. Altijd met diepte, altijd op de juiste hoogte gezet, altijd los en breed, alle luidsprekers lijken te verdwijnen, zelfs met geopende ogen. Sluit je ogen dan is de magie compleet. Het volumeniveau is inmiddels al een tijdje gezakt van plus 100dB geweld naar een aanvaardbaar level, voor de beleving maakt het nauwelijks uit. Het gevoel blijft alsof je in de zaal tussen het publiek zit. Patricia Barber speelt met ‘Nardis’ subtiel en toch niet te onderschatten krachtig, zo losjes in de ruimte, zang van Barber alsof ze voor zichzelf aan het zingen is. Muziek hangt voor je, losgemaakt van alles wat weergever en elektronica is. Geweldig mooi is het onderscheid tussen de instrumenten. Veelzeggend de push en slam van een drumsolo. Aan het einde van mijn rondje speel ik wat tracks van het album ‘Merci’ van Yo-Yo Ma en Kathryn Stott, er komt maar geen einde aan de intensiteit van zijn cello en haar vleugel. Om toch maar zoveel mogelijk aan muziek te laten passeren beluister ik, ditmaal gekozen door mijn medereizigers, onder meer nog The Doors met ‘My wild love’ en van Nattalie Merchant ‘The man in the wilderness’.
Een duur tripje
Diep onder de indruk van hetgeen we konden beluisteren, vangen we de terugreis aan naar Nederland. Het wordt een reis van in totaal 10 uur, ik had het er graag voor over. Het gezelschap was aangenaam, de ontvangst bij Electric Audio/Gauder Akustik open en hartelijk, het met eigen ogen kunnen zien van productie en het beluisteren van wat Electric Audio versterkers aan diverse luidsprekermodellen doen, was soms letterlijk adembenemend voor mijn beide persoonlijkheden. Cryptisch, die uitspraak? Laat ik vooropstellen dat ik gewoon net als iedereen een consument ben, altijd een beetje op jacht naar audiocomponenten die mijn muziekbeleving verrijken.
Tegelijk ben ik een auteur voor HIFI.NL en dat maakt dat ik met een schuin oog blijf kijken of een product geschikt is om te gebruiken als referentie. Beide persoonlijkheden als je het zo mag noemen, zijn onder de indruk van een Electric Audio TAE 150 DV versterker. Eind vorig jaar voor recensie in huis gehaald, nu telkenmale te horen tijdens ons bezoek aan Renningen. Met voldoende tijd om na te denken op de terugweg besloot ik al voor het bereiken van de Nederlandse grens een order te plaatsen voor een Electric Audio. Mijn eigen TAE 150 DV staat inmiddels thuis en speelt de sterren van de hemel. Het is daarmee voor ondergetekende een duur reisje geworden met naar ik verwacht een heel langdurige nasleep.