De grond onder onze voeten ligt niet stil. De Quest-redactie ligt nu bijvoorbeeld op 52 graden noorderbreedte. Maar 300 miljoen jaar geleden lag dit stuk aardkorst op de evenaar en daarvoor zelfs op het zuidelijk halfrond!
Waar lag jouw achtertuin miljoenen jaren geleden? Aardwetenschappers van de Universiteit Utrecht bouwden een website waar je het antwoord vindt op die vraag. Op paleolatitude.org kun je zelf voor elke locatie op de wereld zien wat voor reis die heeft afgelegd, tussen 320 miljoen jaar geleden en nu.
Ook interessant: Zitten er ook in Nederland zeldzame aardmetalen in de bodem?
‘We zijn meer dan tien jaar bezig geweest met het maken van deze gedetailleerde reconstructie’, vertelt Bram Vaes, een van de onderzoekers achter de website. ‘Er zijn duizenden verschillende studies van aardwetenschappers van over de hele wereld in verwerkt.’
Deze reconstructie is gedetailleerder dan ooit
‘Op welke plek de grote continenten lagen wisten we al redelijk precies’, vervolgt Vaes. ‘Maar deze nieuwe reconstructie is veel gedetailleerder. We hebben als het ware de puzzel in kleinere stukjes verdeeld.’ Hoe ze dat hebben gedaan?
De onderzoekers reconstrueerden eerst de bewegingen van de aardplaten door de vorming van gebergtes als het ware achteruit af te spelen. Daarna moesten ze de platen nog op de juiste breedtegraad terug in de tijd plaatsen.
Het aardmagnetisch veld geeft geheimen prijs
Dat laatste doen ze aan de hand van een magnetisch signaal in oeroud gesteente. In veel gesteente wordt het aardmagnetisch veld namelijk ‘vastgelegd’ op het moment dat de stenen worden gevormd. Magnetische deeltjes in gesteente richten zich langs de lijnen van het magnetische veld van de aarde, net als een kompasnaald dat doet.
En de richting van dat magnetisch veld hangt af van de breedtegraad. Op de magnetische noord- en zuidpool wijzen de veldlijnen vrijwel recht omhoog of omlaag. Daarom werkt een magnetisch kompas daar ook niet: de naald wil vooral naar beneden kantelen in plaats van horizontaal naar het noorden te wijzen. Rond de evenaar (0 graden) lopen de veldlijnen van het magnetisch veld juist parallel aan het aardoppervlak. Door de richting van magneetveld te meten in gesteente, kunnen geologen dit ‘paleo-kompas’ gebruiken om te reconstrueren op welke breedtegraad continenten vroeger lagen.
De supersprint van India
Welke plek op aarde heeft de verste reis afgelegd? Vaes: ‘Dat is denk ik India. Dat lag 320 miljoen jaar geleden tijdens Pangea (een supercontinent waaruit de huidige continenten zijn ontstaan, red.) bijna op de zuidpool. Toen is het losgebroken van Afrika en Australië en met hoge plaatsnelheid naar het noorden gegaan, tot het botste met Azië.’
Die sprint van India zie je in dit filmpje:
De website is niet alleen leuk voor ons: hij is ook heel waardevol voor wetenschappers. Niet alleen om meer inzicht te krijgen in de bewegingen van de aardplaten, maar ook voor bijvoorbeeld klimaatonderzoek. Uit fossielen en gesteente kunnen aardwetenschappers veel leren over het klimaat van vroeger. Dan is het wel belangrijk om te weten op welke plek het gesteente lag. Komt het uit een periode met een ander klimaat, of van een andere breedtegraad?
320 miljoen jaar is hartstikke kort
De website gaat nu dus terug tot 320 miljoen jaar geleden, toen de continenten het supercontinent Pangea vormden. Dat beslaat nog maar een klein stuk (7 procent om precies te zijn) van de geschiedenis van de aarde, die 4,5 miljard jaar oud is. In een volgende versie willen de wetenschappers nog een stukje verder terug de tijd in gaan: tot 550 miljoen jaar. Wordt vervolgd…
Lees ook