Het Sanskriet heeft naar verluidt 92 woorden voor liefde. Het Oudgrieks kent er een stuk of zes. Maar in het Nederlands is onze liefdes-vocabulaire niet zo uitgebreid: liefde voor onze partners, kinderen, vrienden of chocolade-ijs is taalkundig één pot nat. We spraken vier experts over verschillende soorten liefde én bedachten vijf nieuwe woorden (omdat 92 niet in het artikel passen). Eindelijk orde in de liefdeschaos!
Meer lezen? Deze week elke dag een nieuw artikel over liefde en seks op Quest.nl.
‘Liefde’ dekt de lading
Waarom hebben we niet meer woorden voor al die verschillende liefdes? Omdat de ‘gemeenschappelijke deler’ sterk genoeg is, mailt Hedde Zeijlstra, Nederlands taalkundige en universitair docent aan de Georg-August-Universität Göttingen (Duitsland).
‘Het woord ‘liefde’ dekt het allemaal af. Het is niet hetzelfde, maar verschillende begrippen betekenissen die dichtbij elkaar liggen, hebben niet per se een eigen woord nodig. Als iemand zegt dat het regent, kan dat ook over verschillende soorten regen gaan.’
Toch hebben andere talen er soms meer woorden voor. Het Nederlands had vroeger met minne wel een specifiek woord voor romantische of seksuele liefde, aldus Zeijlstra. ‘Andere oude uitdrukkingen bestaan nog steeds, zoals (toe)genegenheid of affectie, maar die hebben nu een minder sterke of formelere lading.’
Hoe onderzoek je liefde?
‘Er is geen consensus over de definitie van liefde’, zegt Johan Karremans, hoogleraar sociale psychologie aan de Radboud Universiteit. ‘We hebben altijd liefde bestudeerd, maar onder allerlei namen.’ Hechting bijvoorbeeld, intimiteit, commitment of compassie. Liefde kun je bestuderen op drie niveaus, legt Karremans uit.
Getty Images
Ten eerste: als algemeen, stabiel sentiment dat mensen hebben. ‘Wat mensen ervaren ten opzichte van iets of iemand. Ze laten zien dat ze aan elkaar denken, ze zorgen voor elkaar, ze geven steun aan elkaar. Dat voedt dat gevoel van liefde.’
Het tweede niveau is liefde als emotie. ‘Die staat van zijn kan erg fluctueren: je kunt een burst of love ervaren voor iemand. Als de ander iets voor jou doet, kunnen er pieken ontstaan in het gevoel van liefde dat je voor iemand ervaart.’
Tenslotte is er liefde als gedrag. ‘Daar is de laatste jaren vooral veel aandacht voor. Hoe ziet liefdevol gedrag eruit? De drie niveaus zijn eigenlijk een eindeloze cirkel die elkaar steeds versterken. Maar dan weet je nog steeds niet wat liefde is!’, lacht Karremans.
Hoogste tijd dus om er meer licht op te laten schijnen. Dat kan met de vijf liefelijke woorden die Quest bedacht.
1 Passionata
Wat valt eronder?
Verliefdheid Romantisch Seksueel Aantrekkingskracht Evolutionair Intiem
Vaak de eerste vorm van liefde waar je bij liefde aan denkt: romantische liefde. Van jonge stelletjes tot echtparen die al decennia samen zijn. Heel veel liefdesliedjes, gedichten, boeken en films zijn erover gemaakt. Ook veel wetenschappelijk liefdesonderzoek gaat over deze soort, want voor het voortbestaan van de mensheid is die erg belangrijk.
Ook interessant: Is jouw seksleven ook zo gemiddeld?
‘Liefde noemen we vanuit de evolutie ook wel een commitment device’, zegt Mark van Vugt, hoogleraar evolutionaire psychologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam. ‘Volgens de evolutionaire psychologie is liefde in eerste instantie een manier voor twee mensen om zo lang mogelijk bij elkaar te blijven, om kinderen groot te brengen.’ Zo bezien is liefde onlosmakelijk met seksualiteit verbonden, en gereserveerd voor de liefde tussen partners.
Daar is Peter Bos, hoogleraar biologische aspecten van zorgrelaties aan de Universiteit Leiden, het niet helemaal mee eens.
Het knuffelhormoon is er altijd
‘In de jaren 50 werd in de wetenschappelijke literatuur het woord ‘liefde’ ook voor ouder-kindrelaties gebruikt. Nu is het woord in de literatuur gereserveerd voor romantische liefde, maar welke ouder zegt nou dat hij geen liefde voor zijn kind voelt?’
In de biologie is een bepaald beloningssysteem in de liefde belangrijk, zegt Bos. Dat systeem bestaat uit twee delen: je fijn voelen en iets willen. ‘Bij romantische liefde wil je met iemand naar bed of de hele dag met elkaar praten. Daarbij spelen onder meer dopamine en adrenaline een belangrijke rol.’
Getty Images
Dit deel speelt vooral tijdens de verliefdheid een grote rol. ‘Voor het andere systeem, je fijn voelen, is oxytocine belangrijker. Dat voelt veel kalmer.’ Oxytocine, ook wel bekend als het knuffelhormoon, speelt in álle relaties een rol. Belangrijk is dat je je veilig voelt in relaties om jezelf te zijn.
Is liefde dan te reduceren tot een gevoelloos verhaal over evolutie en hormonen? Verre van. Partners worden vaak de persoon waar je op terugvalt als je iemand nodig hebt, zegt Karremans. ‘Zij kunnen elkaar helpen bij het reguleren van stress. Hoe beter ze daarin zijn, hoe veiliger ze zich gehecht voelen. Dat ligt ten grondslag aan het gevoel van liefde voor de ander.’
2 Hartverwant
Wat valt eronder?
Ouder-kind Vanaf geboorte Hormonen
De liefde voor je kind is met niets te vergelijken, zeggen kersverse ouders. Zodra een baby geboren wordt, of zelfs eerder al, houd je er van. Daar hoeft zo’n baby’tje niets voor te doen. Hoe werkt die liefde?
Evolutionair gezien is liefde voor je kind echt iets anders dan liefde voor je partner, zegt Van Vugt: ‘Het gaat over je reproductieve succes en genetische verwantschap. Je deelt 50 procent van je genen met je kinderen.’ Onvoorwaardelijk is die liefde niet, denkt hij. ‘Je hebt als ouders vaak meerdere kinderen om je aandacht en je resources in te investeren. En soms moeten ouders door omstandigheden keuzes maken voor zichzelf. Bijvoorbeeld een jonge moeder die een kind afstaat omdat ze er echt niet voor kan zorgen.’
Ook interessant: Zijn ‘love languages’ totale onzin?
Neurobiologisch gezien lift partnerliefde mee op dezelfde principes als ouder-kindliefde, zegt Bos. En onderling verschillen moeder-kind-, vader-kind- of zelfs stiefouder-kindrelaties volgens hem niet van elkaar. ‘Alleen de biologische moeder heeft wel een hormonale voorsprong.’ Door de hormonen tijdens de zwangerschap, bevalling en eventueel borstvoeding vrijkomen.
Getty Images
‘Maar het is geen garantie. Stel dat een moeder geen borstvoeding geeft en de vader de primaire verzorger is, dan werkt dat neurobiologische systeem hetzelfde als bij een moeder. Het is gedreven door gedrag. Dat is het leuke aan mensen: we zijn superflexibel in de sociale relaties die we kunnen hebben.’
Zorg versterkt hartverwantschap
Een van de kernaspecten van liefde is zorgen voor iemand, zegt Karremans. ‘Als je liefde voelt voor iemand, wil je daarvoor zorgen.’ Maar het werkt twee kanten op. Uit onderzoek blijkt dat mensen die voor iemand moeten zorgen, zoals hun oude ouders, ook meer liefde voor ze gaan voelen. ‘Ik was niet vanaf de eerste seconde verliefd op mijn eerste kind’, vertelt Karremans. ‘Maar omdat je voor dat baby’tje gaat zorgen, ga je er ook van houden. Zo kom je in een opwaartse spiraal.’
3 Bloedwarmte
Wat valt eronder?
Broer-zus Haat-liefde Van kinds af aan
Broer-zusrelaties kunnen bij uitstek haat-liefdeverhoudingen zijn. Elkaar op z’n tijd de tent uitvechten, maar ook voor elkaar door het vuur gaan. Hoe werkt het liefdesdeel daarvan? ‘Evolutionair zijn we er ook bij gebaat dat het goed gaat met onze broers en zussen’, zegt Van Vugt. In hun kinderen leven ook jouw genen voort. Ook emotional closeness speelt een rol: als het slecht gaat met een familielid, voel je dat zelf ook. Van Vugt: ‘We hebben een enorme drang om elkaar te beschermen tegen al het kwaad in de wereld.’
‘Daarnaast is er ook natuurlijk altijd ruimte voor conflict: je deelt weliswaar gemiddeld 50 procent van je genen met je broer of zus, maar 100 procent met jezelf. Dus uiteindelijk wil je wel dat het beter gaat met jou dan met je zus.’
Evolutionair gezien is broer-zusliefde een gevaarlijk iets, vertelt Bos. ‘Want het onhandigste dat genetisch gezien kan gebeuren, is dat die seks hebben met elkaar. Daarom is er een soort beschermingsmechanisme, dat het Westermarck-effect heet.’ Dat houdt in dat je je seksueel niet voelt aangetrokken tot leeftijdsgenoten met wie je als jong kind opgroeit. Dat hoeft niet alleen je biologische broer of zus te zijn. Het werkt bijvoorbeeld ook bij pleegkinderen.
4 Amicore
Wat valt eronder?
Vriendschap Platonisch Zelfgekozen
Hoe passen vrienden in dit geheel? Want ook daar kun je van houden, en liefde voor voelen. Sommige mensen hebben een betere band met hun vrienden dan met hun familie. Het voordeel van vrienden: je kunt ze zelf uitkiezen. ‘We hechten veel aan biologische relaties, maar in de praktijk zijn die niet zo belangrijk’, zegt Bos. ‘Je kunt bij wijze van spreken ook je eigen gezin uitzoeken.’
Getty Images
Handig, als je bijvoorbeeld in een toxisch gezin zit. ‘Het belangrijkste is dat je je veilig voelt.’ Ook dat is een hormonaal proces: voel je je niet veilig bij iemand, dan maak je meer adrenaline aan en heb je een hogere cortisolwaarde. Voel je je wel op je gemak, dan komt datzelfde beloningssysteem als bij andere relaties weer in werking en voel je je goed.
Iets voor de ander doen
Op cognitief vlak verschillen de relaties wel van elkaar: met je moeder heb je een andere band dan met je beste vriendin. Bos: ‘Maar de biologische systemen die bepalen hoe je je tot elkaar verhoudt zullen deels overlappen.’ Evolutionair gezien speelt wederkerigheid een belangrijke rol bij vriendschap, zegt Van Vugt. ‘Mensen hebben vrienden vanuit het idee dat als het ooit slecht met ze gaat, dat ze nog kunnen bouwen op een groepje mensen die ze vertrouwen en die ze ooit vroeger zelf geholpen hebben. Dat is de evolutionaire verklaring voor vriendschappen.’
Dat klinkt wel heel zakelijk. Natuurlijk ervaren we vriendschappen als meer dan ‘voor wat, hoort wat’, want we hebben ook nog emoties. Karremans: ‘Die zorgen ervoor dat je iets voor de ander wil doen. En als die ander iets voor jou wil doen, schept dat een gevoel van dankbaarheid, waardoor je meer geneigd bent om iets voor die ander te doen. Door dat soort emoties van liefde en dankbaarheid ontstaan vriendschappen en blijven ze bestaan.’
Reactie zegt veel
Er wordt veel onderzoek gedaan naar wat maakt dat iemand zich geliefd voelt, vertelt Karremans. ‘Dat zijn voor de hand liggende dingen, zoals emotionele steun bieden. Maar wat ook heel belangrijk blijkt, is wat we in sociaal opzicht ‘kapitalisatie’ noemen.’ Dat gaat over wat er gebeurt op het moment dat iemand positieve gebeurtenissen die ’m zijn overkomen deelt met iemand anders. Hoe de ander daarop reageert, is een sterke indicator voor hoe geliefd je je voelt. Karremans: ‘Is die ander echt blij voor jou? Kan die het meevieren? Dat zijn kleine gedragingen die allemaal bijdragen aan het communiceren van liefde.’
5 Autamorie
Wat valt eronder?
Zelfliefde, is dat ook echte liefde? Kun je van jezelf houden zoals van een ander? Bos denkt dat zelfliefde met name gaat om het accepteren van jezelf. Het is vooral iets dat aan het licht komt als je het niét hebt, zegt hij. ‘Als je je senang met jezelf voelt, heb je er geen last van. Maar krijg je als kind de boodschap dat je er niet zoveel toe doet, dan kun je daar later in relaties veel last van hebben. Dan is het lastig je veilig te voelen bij mensen.’
Ook interessant: Zet je je relatie op het spel als je snel gaat samenwonen?
Karremans beaamt dit: ‘Mensen die onveilig gehecht zijn, vinden het moeilijk om de liefde van anderen te vertrouwen. En dat ontstaat ook heel vaak uit een negatief zelfbeeld. Heel vaak leidt dat tot een soort self-fulfilling prophecy. Op het moment dat je een laag zelfbeeld hebt, interpreteer je het gedrag van de ander soms negatiever dan dat het is. En dat kan heel problematisch zijn in een relatie.’
Getty Images
Gelukkig is dat te doorbreken. Volgens Karremens is er steeds meer onderzoek dat laat zien dat mensen met een laag zelfbeeld (of weinig zelfliefde) die in een veilige en stabiele relatie komen, zich steeds veiliger gaan voelen. ‘In het begin vertrouw je het misschien niet, maar als de partner zich consistent veilig opstelt, steun biedt, rekening houdt met jouw behoeftes, dan kun je er op een gegeven moment toch in gaan geloven. Dat kan niet alleen de liefde voor de partner positief beïnvloeden, maar ook heel sterk bijdragen aan een positief zelfbeeld.’
Train je liefde
Liefde is zelfs trainbaar, zegt Karremans. Niet alleen voor jezelf, ook voor anderen. Hij noemt love and kindness-meditatie vanuit de Boeddhistische leer. ‘Daarmee ga je heel bewust stilstaan bij liefde die je voelt voor andere mensen, en die jij ervaart van andere mensen.’ Daardoor hebben mensen meer empathische reacties in het dagelijks leven, zegt Karremans, en voelen ze meer compassie voor mensen.
Hopelijk brengt dit wat duidelijkheid in de vele vormen van liefde. Of onze nieuwe woorden de Van Dale halen, is nog even de vraag. Taalkundige Zeijlstra betwijfelt het, helaas: ‘Dit soort woorden kun je in de regel niet van bovenaf opleggen. Ze ontstaan vanzelf!’
Lees ook