Deze week gaan we in de Fototijdreis naar de Zaandammerweg in Wormer, met de fraaie villa op nummer 72 en Van Gelder Papier.
De tijd staat niet stil. Er wordt gebouwd en gesloopt, straten verdwijnen, nieuwe wijken verrijzen. Winkels gaan weg, bedrijven sluiten, groen maakt plaats voor nieuwbouw. De Zaanstreek is de afgelopen decennia sterk veranderd. De Orkaan brengt dat in beeld. Op één plek die in het verleden op de foto is gezet, maken we nu opnieuw ‘dezelfde’ foto. Zoek de verschillen…
Op de oude foto, gemaakt in 1930, zien we de fraaie villa van de directeur van Van Gelder Papier en links op de achtergrond de fabriek. De oude foto is afkomstig uit de beeldbank van het Gemeentearchief Zaanstad. Bert Versteeg maakte de eigentijdse foto.
Zaandammerweg 72
De villa op Zaandammerweg 72 is in 1928 gebouwd voor de directeur van Van Gelder Papier, Jan Albert Allen. De architect was S.N. Wissing uit Wormerveer en het werd gebouwd door de gebr. Klopper uit Jisp.
De villa is in de stijl van de Amsterdamse School. Een bouwstijl die tussen 1910 en 1916 is ontstaan toen een aantal jonge architecten, onder wie Michel de Klerk, Piet Kramer, Joan van der Mey en Margaret Staal-Kropholler, een nieuwe bouwstijl ontwikkelden als reactie op het rationele werk van H.P. Berlage.
In heel Nederland staan en stonden vele gebouwen in de stijl van de Amsterdamse School. Behalve gebouwen werden er ook meubels en straatmeubilair ontworpen.
Voorbeelden in de Zaanstreek van panden in de stijl van de Amsterdamse School zijn onder andere de voormalige P.W. Jedelooschool op de Westzijde en het schoolgebouw in de Klaas Katerstraat, beiden in Zaandam, en Breestraat 80 in Koog aan de Zaan.
Van Gelder Papier
De fabriek op de achtergrond is zoals gezegd Van Gelder Papier. De basis van de fabriek werd min of meer in 1685 gelegd toen Sijmon Pietersz. Fent op 30 maart van dat jaar de windbrief kreeg voor de bouw van oliemolen De Eendragt.
De familie Fent bleef tot 1726 eigenaar van de molen en verkocht deze toen voor Fl. 1.350,- aan Jan Pietersz. Koopman. Hij liet De Eendragt verbouwen tot (wit)papiermolen. Om de verbouwing te betalen werd de molen in de rederij ondergebracht en werd de molen verdeeld in 16e parten (aandelen).
Koopman overleed in 1737 waarna De Eendragt op 9 augustus 1738 werd geveild. Eigenaar werd Jan Honig die er Fl. 4.950,- voor betaalde.
Jacob Jansz. Honig, de zoon van Jan, verkocht de molen in 1775 voor Fl. 3.150,- aan Maarten Schouten. Zijn papiermolen De Bijkorf of Bel, die in Wormerveer stond, was op 24 januari 1775 verbrand.
In 1780 kwam Pieter Smidt bij Maarten Schouten in de leer. Drie jaar later trouwde hij met diens dochter, waarna het bedrijf in 1785 werd omgedoopt tot firma Maarten Schouten en Comp.
Smidt droeg ook de familienaam Van Gelder. Wellicht heette zijn moeder zo, want na het overlijden van Maarten Schouten in 1797 stond de firma op naam van Van Gelder.
In 1803 werd de papiermolen De Bok in Wormerveer aangekocht. In 1804 werd de molen voor Fl. 15.000,- verzekerd en werd de firmanaam Maarten Schouten & Comp. veranderd in de firma Van Gelder, Schouten & Comp.
Het verzekerde bedrag werd in 1813 verhoogd naar Fl. 20.000,-. Er werkten toen 70 man en de productie bedroeg 7.000 riem, ongeveer 4,8 miljoen vel papier.
In 1814 werden de drie zonen van Pieter Smidt van Gelder in het bedrijf opgenomen, waarna het in 1817 uitgebreid werd met de Westzaandammer papiermolen De Kruiskerk. In 1820 werd de Soldaat, eveneens een papiermolen, in Wormerveer aangekocht. In 1828 werd De Bok grotendeels vernieuwd en in 1837 werd de Zaandijker papiermolen Het Fortuin gekocht.
Met Het Fortuin, die was uitgerust met een stoommachine en een papiermachine, werd geprobeerd om mechanisch papier te scheppen. Dit werd een fiasco en de firma leed zware verliezen. Noodgedwongen werd in 1839 De Kruiskerk verkocht en twee jaar later werd ook de Soldaat van de hand gedaan.
In 1845 nam een volgende generatie van Van Gelder de zaak over. De firma werd verdeeld in Van Gelder en Zonen, die met De Eendragt ging werken, en Van Gelder, Schouten & Comp. De Eendragt werd uitgerust met 2 stoommachines, één van 5 PK en één van 10 PK.
Van Gelder, Schouten & Comp. werkte met Het Fortuin en De Bok, maar dit bedrijf bleef verliesgevend. Het Fortuin werd in 1855 verkocht aan Cornelis Honig, die de machines verwijderde en weer met de hand papier ging scheppen.
Uiteindelijk kwam De Bok in handen van de firma Van Gelder en Zonen en hield de andere firma op te bestaan. In Apeldoorn werd ook nog de papiermolen De Eendracht aangekocht. De modernisering van De Eendragt was zo succesvol dat in 1863 De Bok werd afgestoten.
In de loop der jaren werd er bij de molen een grote stenen fabriek gebouwd en werd De Eendragt overbodig. De molen werd uiteindelijk in 1889 afgebroken en verplaatst naar Emst waar hij als korenmolen werd herbouwd. In Emst bleef de molen tot 1938 in bedrijf waarna hij in 1942 werd gesloopt.
Het bedrijf in Wormer bleef groeien en in Velsen werd een nieuwe fabriek gebouwd. De fabriek in Apeldoorn werd gemoderniseerd en in Renkum werd een fabriek overgenomen. In de jaren ‘70 kreeg het bedrijf het zeer moeilijk en in 1981 werd het failliet verklaard.
Een aantal onderdelen van het bedrijf maakten een doorstart en gingen verder als Crown Van Gelder. De fabriek in Wormer, waar in 1977 nog 730 mensen werkten, moest sluiten en werd in 1983 gesloopt. In 1995 werd er op het terrein een nieuwe wijk gebouwd.
Karakteristiek aan de fabriek was ongetwijfeld de bijzondere watertoren. Deze watertoren was oorspronkelijk een in 1908 gebouwde schoorsteen van 65 meter hoog voor de afvoer van rookgassen van de stoommachines.
Nadat deze schoorsteen buiten gebruik werd gesteld, werd deze in 1918 verbouwd tot een watertoren met 2 reservoirs.
Het bovenste reservoir, op 35 meter hoogte, had een inhoud van 100 m3 water dat als bluswater diende. Het tweede reservoir, op 16 meter hoogte, bevatte 120 m3 gezuiverd slootwater dat werd gebruikt voor de papierfabricage.
M.B.T.Z. (Vereniging tot behoud van Monumenten van Bedrijf en Techniek Zaanstreek) heeft getracht de bijzondere watertoren te bewaren voor het nageslacht. Maar de gemeente Wormer besloot, onder het mom dat de fundering slecht was, om hem te laten slopen.
Herinneringen
Niet alles wat ons herinnert aan de papierfabriek is verdwenen. Behalve de al genoemde villa op Zaandammerweg 72, is ook de voormalige directeurswoning Rigastraat 2 nog aanwezig.
Deze woning is in 1907 gebouwd naar een ontwerp van Andries van Driesum. De eerste bewoner was P. Keet. Zijn zoon C.P. Keet werd in 1910 hoofdbewoner, toen hij als fabrieksdirecteur werd aangesteld.
Na de sluiting van Van Gelder dreigde ook deze woning gesloopt te worden, maar het pand werd gekraakt. Deze krakers kregen later een huurcontract en in 1998 kochten zij de woning.
Ook bestaat de Eendrachtstraat, uiteraard vernoemd naar de molen. En diverse straten in het nieuwbouwwijkje dragen namen als Riemenmaker, Stofkuipstraat, Maler, Koetserstraat, Lijnkoker, Blokmaalder, Heffer, Papiermakerstraat, Waterzolder, Hollander, Watertoren, Kalander, Koperdoek, Wasser en Kegelmolen. Allemaal benamingen die met de papierfabricage te maken hebben.
Aan de Gouden Leeuw staat een kunstwerk ‘Herinnering aan Papier’, in de volksmond ‘Hoedje van Papier’. Het kunstwerk is in 1994 gemaakt door Rob Schreefel. Het bestaat uit een poort van ongeveer 5 meter hoog en de dwarse ligger is afkomstig uit de stoep van de hoofdingang van de fabriek.
Kunstwerk De Prop, staande aan de Koetserstraat, is gemaakt in 2013 door Herbert Nouwens. Dit bestaat uit 6 gietijzeren kolommen die afkomstig zijn uit de fabriek. Deze kolommen zijn omstreeks 1900 gemaakt en stonden onder de kollergangen. De kolommen dragen een ‘papierprop’ van roestvrijstaal.
Verder herinnert de in 1638 gebouwde Bartelsluis nog min of meer aan de fabriek, want hierdoor werd voornamelijk steenkool op dekschuiten aangevoerd.
De sluis was gebouwd voor de aanvoer van grondstoffen naar de molens en voor het verschepen van de eindproducten. Toen de fabriek in de jaren zestig overschakelde op aardgas werd de sluis gedempt.
De Zaandammerstraat, vroeger het Zaandammerpad, was de verbinding tussen het Zuiderveer, de Bartelsluis en de Dorpsstraat en liep langs de fabriek. Vele duizenden mensen moeten hier door de jaren heen gelopen hebben om op hun werk te komen.
Als laatste herinnert de naam van tennisclub ‘De Eendragt’ nog aan de molen.
Foto uit de beeldbank van het Gemeentearchief Zaanstad, gemaakt in 1920
Bert Versteeg, 2026
Bekijk hier alle fototijdreizen.
Tekst en foto 2026: Bert Versteeg. Bronnen: Gemeentearchief Zaanstad, Zaanwiki, Beeldbank Zaansche Molen, Waterlands Archief en de Molendatabase.