Toen het Europees Parlement in 2023 nieuwe regels voor openbaarmaking van energieverbruik aannam, ging bij doctoraal onderzoeker Marloes de Valk „de champagne open”. Ze werkte op dat moment aan de London South Bank University aan een proefschrift over de meerwaarde van energiezuinige ict, en liep vast op een gebrek aan cijfers. Het lukte De Valk maar niet om harde data over het stroomverbruik van datacenters te bemachtigen, ook niet in Nederland. Ja, er bestonden geaggregeerde verbruiksgegevens, er waren landelijke prognoses en schattingen, maar die waren allemaal niet precies genoeg voor academisch onderzoek. „Een schaarste aan stroom dat door AI, dat veel rekenkracht vraagt, alleen maar groter wordt. We moeten daar onderzoek naar kunnen doen.”
Van de techbedrijven zelf werd De Valk niks wijzer. De jaarverslagen en sustainability reports van de grote datacenters – in Nederland zijn dat de hyperscales van Microsoft en Google in de Eemshaven en bij Middenmeer – gaven geen enkel inzicht in hoeveel stroom die verbruiken. „Die reppen alleen iets over de ‘PUE’, de energiezuinigheid per server, compleet nutteloos.”
De nieuwe Europese energie-efficiëntierichtlijn, de EED, moest dat veranderen. De Europese richtlijn dwingt bedrijven transparant te zijn over hun energieverbruik en meer werk te maken van energiebesparing. Alle grote bedrijven in Europa, inclusief datacenters, moeten daarom vanaf 2024 jaarlijks bij hun eigen overheid hun energie- en waterverbruik opgeven. In Nederland is dat bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, de RVO.
De Valk wilde weten hoeveel beslag datacenters op het stroomnet in Nederland leggen. Maar toen ze de cijfers van de grote datacenters over 2024 bij de RVO opvroeg, kreeg ze alsnog niks. Microsoft had de velden in de spreadsheets waarin het bedrijf het stroom- en waterverbruik moest invullen, leeg gelaten. Sommige datacenters ontbraken. Google had helemaal niks ingestuurd. Het jaar erna stuurden de bedrijven meer , maar lieten wederom de meeste relevante velden leeg. De reden: de Amerikanen leggen de Europese regels in hun eigen voordeel uit en tot nu toe heeft geen enkel Europees land zin in een potje armpje drukken met de Amerikaanse techreuzen over hun energiegebruik. Ook Nederland niet.
Dat ondervond De Valk, die opheldering vroeg bij de RVO. Ze stuurt NRC de antwoorden die de dienst haar gaf op haar vragen over de hyperscales bij Middenmeer. „Het klopt dat een groot gedeelte van de vragen niet zijn ingevuld”, schreef de dienst haar. „We hebben geen wettelijke middelen om datacentra te dwingen.”
Nu had ze de gegevens alsnog niet. De Valk: „Het is toch bizar dat je als onderzoeker aan een universiteit op geen enkele mogelijkheid inzicht krijgt in verbruik? Wat heb je dan aan die nieuwe regels?”
Rapportagenorm
Datacenters leggen een groot beslag op het Nederlandse stroomnet – een onwelgevallig feit nu het net op meerdere plaatsen in Nederland overbelast is geraakt en bedrijven en woonwijken niet aangesloten kunnen worden. Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) becijferde onlangs dat het totale stroomverbruik van datacenters in 2024 steeg naar ruim 5.000 gigawattuur, 4,5 procent van het totale stroomverbruik van Nederland – net zoveel als het verbruik van 2 miljoen huishoudens. En dat is buiten alle lopende aanvragen voor stroomaansluitingen gerekend. De netbeheerders, die deze aanvragen kennen, schrijven in hun meest recente toekomstscenario dat het stroomverbruik van datacenters over vijf jaar van 5 naar 15 procent van het totaal in Nederland zal zijn gegroeid.
Dit speelt niet alleen in Nederland. Techgiganten nemen wereldwijd onconventionele maatregelen om aan stroom te komen. Zo werd afgelopen maand bekend dat Alphabet, het moederbedrijf van Google, het Amerikaanse energiebedrijf Intersect Power overneemt voor omgerekend 4,3 miljard dollar om zijn eigen stroomvoorziening zeker te stellen.
Het zijn vooral de Amerikaanse eigenaren en exploitanten van datacenters die hun stroomverbruik in Nederland geheim houden en zich daarmee niet aan de Europese rapportage-richtlijn houden. Nederlandse eigenaren vulden de gegevens vaak wel in. Dat blijkt uit een inventarisatie van de formulieren die de RVO in 2025 ontving van Leitmotiv, waarover nu.nl onlangs ook publiceerde. Deze ngo bestaat uit een groep juristen en informatici die pleiten voor een „digitale economie waarin de voordelen van digitalisering rechtvaardig en democratisch worden verdeeld”.
Van de circa 160 datacenters die zouden moeten rapporteren, stuurden 104 daadwerkelijk iets naar de RVO, telde Leitmotiv. 27 datacenters lieten daarbij de belangrijkste velden voor stroom- en waterverbruik leeg. Die waren, op drie na, allemaal in Amerikaanse handen. Ook Microsoft en Google, die tot de grootste stroomverbruikers in Nederland behoren, rapporteerden niet. Christiaan van Veen van Leitmotiv: „De EU en Nederland hebben transparantieverplichtingen opgelegd aan datacenters om beter beleid te kunnen maken, onder meer over hun energieverbruik. Maar dat doel wordt niet bereikt als de grootste bedrijven in deze sector simpelweg weigeren om meer openheid van zaken te geven.”
De partijen verweren zich met het argument dat ze niet verplicht zijn bedrijfsgevoelige gegevens te openbaren. Google schrijft in antwoord op vragen van NRC dat het gegevens niet deelt vanwege „bedrijfsvertrouwelijkheid, zoals bepaald in de Europese richtlijn en erkend in de rapportagerichtlijnen van de Nederlandse overheid.” Een woordvoerder van Microsoft laat weten dat hun rapportage „voldoet aan de vereisten waarbij we zorgvuldig een balans hebben gevonden tussen transparantie, veiligheid en bedrijfsvertrouwelijke informatie.” Ze wil wel iets kwijt over de efficiëntie van de computerapparatuur, waaraan het „continu werkt”. Die is „ruim onder de industrienorm” – heel zuinig dus.
Geheimhouden mag inderdaad, laat de RVO desgevraagd weten. „In 2024 hoefden de bedrijven geen bedrijfsgevoelige informatie aan te leveren. Dat was geen overtreding van de huidige regelgeving in Nederland.” Over 2025 moeten de bedrijven dat wel doen, maar „mogen ze aangeven dat dit bedrijfsgevoelige informatie is en wordt het alleen op geaggregeerd niveau openbaar door de Europese databank.”
Postdoctoraal onderzoeker Fieke Jansen van de Universiteit van Amsterdam, tevens medeoprichter van het ‘critical infrastructure lab’ van de universiteit, hekelt die lakse opstelling van overheden. „Wat doen ze nou moeilijk? Wat wel heel gek is als je een land te besturen hebt, waarin scholen en wijken niet kunnen worden aangesloten op het net vanwege stroomtekort.”
Die zwakke opstelling ziet ze ook in Brussel, zegt Jansen. Ze wordt als wetenschapper ook uitgenodigd bij rondetafelgesprekken van de Europese Commissie over energie en datacenters. „Dit jaar nog zei iemand van het Directoraat Energie daar: ‘We gaan de verbruiksgegevens sowieso niet per datacenter publiceren, want als we dat gaan doen leveren ze helemaal niks meer aan.’ Wat is dat nou voor opstelling? Eis het gewoon op.”
Krapte neemt toe
Het gebrek aan openheid over stroomverbruik hindert ook lokale politici en bestuurders bij het maken van beleid. Dat bleek deze maand bij de besluitvorming over het zogeheten ‘regioadvies’ over een nieuw hoogspanningstracé voor het zwaar overbelaste elektriciteitsnet in het noorden van Noord-Holland. Dat advies moesten de provincie en 25 gemeenten half december naar minister Sophie Hermans (Klimaat en Groene Groei, VVD) sturen.
Lees ook
Het waterschap is fel tegen een hoogspanningstation pal naast de Google- en Microsoft-hyperscales in de Wieringermeer, meters onder zeeniveau
Verschillende overheden in de provincie botsen over waar de hoogspanningslijn precies moet komen, net als over de beste locatie van een nieuw hoogspanningsstation, dat vlak naast de hyperscales in Middenmeer staat ingetekend. Microsoft en Google kondigden recent grote uitbreidingen van hun datacenters aan, terwijl het Noord-Hollandse net inmiddels zo vol zit dat nieuwe aanvragers van een stroomaansluiting tien jaar moeten wachten voordat die kan worden aangelegd.
Ook in de discussie over het nut en de noodzaak van het nieuwe hoogspanningstracé ontbreekt het zicht op het beslag dat deze hyperscales en hun uitbreidingen leggen op het net. Lokale bestuurders en volksvertegenwoordigers weten niet hoeveel stroom deze bedrijven verbruiken, terwijl gemeenten en provincies wel het bevoegd gezag zijn over de komst van datacenters.
En dat gaat alleen nog maar over kwantiteit. Er is nog een onderwerp waarover in Europa, maar ook in Nederland, , zegt onderzoeker Fieke Jansen van de Universiteit van Amsterdam. „Wat gebeurt er ín de datacenters? Waar wordt de schaarse stroom voor gebruikt? De ‘Metaverse’ van Facebook? Youtubefilmpjes? Bitcoins mijnen? En vinden we dat nuttig genoeg om daar de bouw van een woonwijk in Almere voor op te offeren? We maken geen keuzes, terwijl het net aan z’n limiet zit.”
Geef cadeau
Deel
Mail de redactie
De journalistieke principes van NRC