ANPSlachtoffers van het toeslagenschandaal demonstreerden in november in Den Haag

NOS Nieuws•vandaag, 06:58

  • Charlotte Boström

    redacteur Economie

  • Charlotte Boström

    redacteur Economie

De overheid moet meer toeslagen automatisch uitkeren, en te veel uitbetaalde toeslagen niet meer terugvragen. Daarop wijzen onderzoekers en betrokkenen, ook met het oog op de kabinetsformatie.

De overheid pompt grote bedragen rond om ervoor te zorgen dat mensen hun huur, zorg en kosten voor de kinderen kunnen betalen. Tegelijk lopen steeds meer burgers grote schulden op door diezelfde toeslagen.

Mensen moeten tal van gegevens verstrekken als ze huur-, zorg- of kinderopvangtoeslag aanvragen. Dat de complexiteit van het systeem grote negatieve consequenties kan hebben, wordt keer op keer duidelijk.

Proactief

De Nationale ombudsman vindt dat overheidsinstanties meer informatie over burgers met elkaar moeten kunnen uitwisselen. Dan zouden meer mensen de steun krijgen waar ze recht op hebben.

“Dat de overheid mensen overvraagt, weten we uit wetenschappelijk onderzoek“, zegt Fatma Capkurt, docent staats- en bestuursrecht aan de Universiteit Leiden en lid van de Staatscommissie rechtsstaat. “Dan is het vreemd om te zeggen dat mensen het toch gewoon zelf moeten uitzoeken. Als burgers recht hebben op een toeslag, moet de overheid er alles aan doen om ervoor te zorgen dat mensen die krijgen.”

Dat besef is er inmiddels ook bij de overheid. Daar is “proactieve dienstverlening” een begrip geworden. Maar hoe doe je dat? Want overheidsinstanties mogen niet zomaar gegevens over burgers uitwisselen, iets wat nodig is om een toeslag automatisch toe te kennen en uit te keren.

Dubbele kinderbijslag

Bij één toeslag is het wel gelukt: de dubbele kinderbijslag. Die is er voor gezinnen met kinderen die extra zorg nodig hebben. Sinds 2024 wordt die toeslag automatisch toegekend en uitgekeerd. Dat werd mogelijk door een uitzonderlijke wetswijziging. Maar alleen een beperkte groep gezinnen valt onder de nieuwe wet.

“Wij krijgen dit nog steeds niet automatisch, helaas”, zegt Peter Vermeulen. Zijn gezin krijgt de dubbele kinderbijslag voor zijn zoon met autisme. Om de toeslag te krijgen, moet hij telkens zeven of acht A4’tjes invullen, de zorgindicatie opnieuw opvragen en bewijs van de diagnostiek meesturen. “Als ouder met een zorgbehoevend kind ben je extra belast. Het was wel fijn geweest als ook wij de toeslagen automatisch zouden krijgen.”

Vaart maken

De overheid werkt aan wetten om proactiever te kunnen worden. Zo ligt er een voorstel dat regelt dat het UWV, de Sociale Verzekeringsbank en gemeenten burgers kunnen wijzen op uitkeringen en schuldhulpverlening waar ze recht op hebben. Dat kan nu niet, omdat de instanties de benodigde informatie niet met elkaar mogen uitwisselen.

De nieuwe wet zou niet gelden voor de toeslagen. Ontzettend inefficiënt, vinden experts. Ze pleiten voor een wetswijziging die proactieve dienstverlening de standaard maakt bij de overheid. Dat zou kunnen betekenen dat overheidsinstanties informatie over inkomens en gezinssamenstelling van burgers mogen uitwisselen, onder voorwaarde dat het in het belang van de burger is.

De Landelijke Cliëntenraad komt wel met een kanttekening: het moet mogelijk zijn voor burgers om ‘nee’ te zeggen tegen een toeslag. “Veel mensen hebben nare ervaringen met de overheid”, legt voorzitter Fatma Koser Kaya uit. “En soms betekent een extra bedrag krijgen dat je op bijvoorbeeld huurtoeslag weer moet inleveren.”

De echte oplossing

Het automatisch uitkeren van toeslagen zou burgers veel leed en onzekerheid kunnen besparen, zeggen belangenorganisaties en deskundigen. Ze zien dat vooral als een stap naar de echte oplossing: een verzorgingsstaat zonder toeslagen.

Het idee is dat de toeslagen verdwijnen en mensen slechts een klein bedrag betalen voor bijvoorbeeld huur en kinderopvang. De verhuurder en crèche mogen dan subsidie aanvragen bij de overheid.

“De huidige toeslagen zijn gebouwd op de politieke wens van haarfijne herverdeling en dat maakt het systeem zo ingewikkeld”, zegt Jasper van Dijk van het Instituut voor Publieke Economie (IPE). “Dat zorgt niet alleen voor fouten en terugvorderingen, het maakt het systeem ook duur voor de overheid.”

Wegstrepen

Van Dijk pleit voor een systeem met inkomensonafhankelijke regelingen. Bijvoorbeeld een maandelijks bedrag per huishouden, afhankelijk van het aantal gezinsleden. Dat zou gepaard kunnen gaan met een hoger minimumloon en meer belastingschijven.

Dat maakt het belastingstelsel ook begrijpelijker voor mensen, zegt Van Dijk. “Want zoals het nu is, kan je toeslag omlaag gaan als je inkomen stijgt, maar als burger is dat niet te begrijpen.”

ANPStaatssecretaris Palmen (Herstel en Toeslagen) tijdens een werkbezoek aan een kinderopvang in Den Haag

Ook het ministerie van Financiën kwam in 2024 met scenario’s hoe een einde te maken aan het toeslagensysteem. In het licht van de formatie durft Van Dijk hoopvol te zijn. D66 en CDA zijn twee van de partijen die de toeslagen willen afschaffen.

Dat zulke voornemens in de praktijk weerbarstig zijn, blijkt wel uit de plannen van achtereenvolgende kabinetten om de kinderopvangtoeslag af te schaffen. Idee is dat de opvang bijna gratis wordt voor alle werkende ouders en opvangbedrijven een subsidie krijgen van de overheid. Het huidige kabinet heeft dat plan eerder dit jaar vooruitgeschoven naar 2029.