Waarom helpen we graag anderen, zelfs als het ten koste gaat van onszelf? Dat fascineert wetenschappers al decennialang. Een Nederlandse studie heeft een antwoord door een van de bekendste ideeën uit de evolutiebiologie, Hamilton’s rule, te actualiseren.

Samenwerking en opoffering komen overal in de natuur voor. Denk bijvoorbeeld aan werksterbijen die zich opofferen voor hun koningin of aan vogels die hun broertjes en zusjes waarschuwen voor roofdieren, terwijl ze daarmee zelf meer risico lopen om gepakt te worden. Hamilton’s rule (de regel van Hamilton) werd geïntroduceerd in de jaren zestig en laat zien waarom het soms loont om anderen te helpen, zelfs als dat ten koste gaat van jezelf.

Hamilton’s rule is niet een enkele regel

Het idee achter de regel is dat we eerder geneigd zijn ons op te offeren voor familie, omdat dit de overlevingskansen van familieleden en daarmee de overleving van de gedeelde genen bevordert. Hamilton vatte zijn regel in een wiskundige beschrijving die stelt dat dat altruïsme kan veranderen wanneer de voordelen voor anderen, vermenigvuldigd met hoe nauw ze aan jou verwant zijn, zwaarder wegen dan de kosten voor jezelf.

“Jarenlang ging het debat over de vraag of de regel universeel is”, vertelt UvA-onderzoeker Matthijs Van Veelen. “Ik laat zien dat het niet om één enkele regel gaat, maar juist om veel verschillende versies die in uiteenlopende situaties werken. Dat betekent dat beide kanten van het debat deels gelijk hadden.”

Jarenlang debat

Al sinds de introductie van de regel zijn wetenschappers het oneens over hoe algemeen geldend Hamilton’s rule werkelijk is. Sommige wetenschappers vinden dat de regel bijna nooit van toepassing is, terwijl anderen stellen dat de regel net zo breed en fundamenteel geldt als het fenomeen van natuurlijke selectie.

Door de wiskunde achter de regel opnieuw uit te werken, laat Van Veelen in zijn nieuwe studie zien dat een regel die beschrijft wanneer er wel of niet wordt gekozen voor altruïsme niet uit slechts een formule kan bestaan. Door een algemene versie van Hamilton’s rule te formuleren ontstaat er ruimte voor een grotere variëteit aan manieren waarop de gezondheid van een individu kan afhangen van het sociale gedrag van zichzelf en anderen. Met het onderzoek, gepubliceerd in het tijdschrift eLife, biedt Van Veelen een versie voor Hamilton’s rule die toepasbaar is voor zo goed als elke biologische realiteit.

De echte vraag: welke versie geldt in welke situatie?

Het nieuwe perspectief maakt duidelijk dat de klassieke regel van Hamilton alleen geldt in het meest eenvoudige geval. Complexere varianten kunnen een verklaring bieden voor hoe meerdere beïnvloedende eigenschappen of niet-lineaire effecten een rol spelen. Het is dus niet langer nodig te discussiëren over de vraag of Hamilton’s rule geldig is, concludeert de onderzoeker. De echte vraag is: welke versie ervan geldt in welke situatie?

Dat kan de manier waarop onderzoekers samenwerking en altruïsme in de natuur bestuderen veranderen. In plaats van te vragen of Hamilton’s rule waar is bij een bepaalde soort, kunnen ze zich nu richten op de versie van de regel die het beste past bij hun gegevens. Deze verschuiving kan onderzoek naar sociaal gedrag veel duidelijker maken, ongeacht of wetenschappers kijken naar microben die samenwerken, vogels die voedsel delen of mensen die een vreemde helpen.

Nieuwe deuren gaan open

De studie biedt wat Van Veelen een constructieve oplossing noemt voor een decennialang debat. “Mijn bevindingen beëindigen niet alleen het debat”, zegt hij. “Het geeft ons ook een krachtiger kader om in de toekomst te gebruiken. Samenwerking is overal in de natuur te vinden, en nu hebben we een duidelijker beeld van de vele manieren waarop evolutie dit tot stand kan brengen.”

Door het grote theoretische twistpunt in de evolutiebiologie op te lossen, opent het nieuwe onderzoek de deur naar preciezer en praktischer onderzoek. “Het benadrukt de flexibiliteit van evolutie en laat zien dat samenwerking geen mysterie is, het kan worden verklaard, maar de verklaring hangt af van de details van elk geval”, vertelt Van Veelen. “Met andere woorden: er is niet één enkel pad naar samenwerking in de evolutie. Er zijn er veel en nu hebben we eindelijk een kaart.”

We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Klopt Hamilton’s rule? Ja, we zijn bereid ons leven te geven voor twee broers of acht neven.