Het is opgekropte woede over de staat van de Iraanse economie die nu tot uiting komt in de huidige massale protesten. Daarvan zijn zowel historicus en Iran-deskundige Peyman Jafari (49) als theatermaker en universitair docent Hossein Lale (63) overtuigd.
Iraniërs begonnen hun onvrede kenbaar te maken toen vorige week zondag de Amerikaanse dollar sterk in waarde steeg en de Iraanse rial kelderde. Aanvankelijk vonden de demonstraties van honderden Iraniërs alleen in hoofdstad Teheran plaats, demonstraties in andere Iraanse steden volgden al snel deze week. Inmiddels is het de grootste protestgolf sinds de dood van Mahsa Amini in 2022, waarna de grootschalige ‘Woman Life Freedom’-opstand uitbrak.
Opvallend is het optreden van het regime. Dat treedt – vooralsnog – minder hard op tegen de demonstranten en toont ook begrip voor de redenen van de protesten. Zo liet de Iraanse president, Masoud Pezeshkian, via sociale media weten dat hij zijn minister van Binnenlandse Zaken heeft opgedragen naar de „legitieme zorgen” van de demonstranten te luisteren.
„Als we ’s ochtends aan het werk gaan, zijn we aan het eind van de dag armer”, vertelt Roya Khoshnevis (43) aan de telefoon vanuit Teheran. Ze woonde lange tijd in Nederland, maar keerde vier jaar geleden terug als onderzoeker petrocultuurstudies, en ze is verbonden aan het Center for Strategic Middle Eastern Studies in Teheran. „Voor nu heb ik het nog goed, maar als de economie op deze manier blijft kwakkelen, dan voel ik me genoodzaakt weg te gaan.”
Het waren winkeliers en marktkooplieden, die uit onvrede over de verslechterende economische situatie hun zaken sloten en de straat op gingen. De extreme inflatie heeft de prijzen fors omhoog gestuwd, bovendien fluctueren die ook dagelijks. Winkeliers zagen hun winsten verdampen, de bevolking heeft het steeds moeilijker om rond te komen.
„Vlees is bijvoorbeeld een luxeproduct geworden”, zegt Lale telefonisch vanuit Teheran. Hij ziet dat veel mensen vlees links laten liggen, „omdat ze het zich niet meer kunnen veroorloven”. Zelf moet hij het ook doen met een kleine beurs als universitair docent en theatermaker, maar hij redt zich nog.
Steeds meer mensen sluiten zich aan
Vooralsnog zoekt de regering de dialoog op. En anders dan vorige keren: de veiligheidsdiensten hebben nog niet ingegrepen, althans in veel minder heftige mate dan bij eerdere grootschalige protesten. Zo kwamen in 2019 naar schatting ruim 1.500 mensen om bij demonstraties door het hardhandig optreden.
De komende dagen is het handelen van de veiligheidsdiensten – bijvoorbeeld door het internet af te sluiten – heel bepalend, aldus Jafari. „Wanneer de veiligheidsdienst ingrijpt, zal je zien dat de reacties [van burgers] gewelddadiger zullen worden.” Jafari denkt dat de regering nu milder reageert omdat het om andere demonstranten gaat. De winkeliers in de bazaars zijn traditioneler en veelal aanhangers van het regime (geweest). „De winkeliers zijn wat conservatiever”, zegt de historicus aan de telefoon.
Jafari ziet de protesten „politieker” worden en daarom sluiten steeds meer mensen zich aan. „Mensen vragen zich af hoe het kan dat de inflatie zo extreem is. Is het corruptie? Mismanagement? De politiek?” Of dit kan leiden tot een val van het regime, daarmee „moet je voorzichtig zijn”, zegt hij. Het hangt er veel vanaf, zegt Jafari, hoe de protesten zich gaan ontwikkelen en of ze ook overslaan naar grotere steden en naar alle provincies. ”Tegelijkertijd kan de regering deze protesten niet negeren, want deze woede is slechts het topje van de ijsberg.”
Amerikaanse sancties
De Verenigde Staten hebben al decennia zware economische sancties opgelegd aan Iran wegens zijn nucleaire programma. Hoewel het land tot op de dag van vandaag volhoudt dat dit louter vreedzame doeleinden dient, vrezen de Amerikanen en hun bondgenoten dat Teheran in werkelijkheid bezig is met de productie van kernwapens.
„De sancties vormen de wurggreep die de Iraanse economie laat imploderen”, zegt historicus Jafari. En ook Lale en Khoshnevis leggen de oorzaak voor de grote economische problemen in Iran vooral bij de sancties.
„Iran is afhankelijk van één exportproduct, namelijk olie, en dat valt nu onder de sancties”, zegt Khoshnevis. Zij denkt dat de regering het probleem niet kan oplossen zolang de sancties zo zwaar zijn. En het is het Iraanse volk dat de prijs betaalt. „Die wordt het hardst geraakt.”
Demonstranten op 31 december vallen een overheidsgebouw aan in zuid-Iran
Foto AFP
Zoom in
Dat de Amerikaanse president zich er inmiddels mee bemoeit, werkt niet in het voordeel van de demonstranten. Donald Trump dreigde ze te hulp te schieten. Op Truth Social schreef hij: „We zijn er helemaal klaar voor”. Waarvoor precies werd niet duidelijk, maar de aanvallen van de Amerikaanse luchtmacht op Iraanse nucleaire installaties in de zomer van 2025 tonen andermaal dat Trump geweld niet schuwt.
Volgens Jafari zal de Iraanse regering de woorden van Trump dan ook tegen de demonstranten gebruiken en de eigen aanhang optrommelen omdat dit een bewijs is van buitenlandse inmenging. „Veel mensen leven in angst van de schaduw van een oorlog. Buitenlandse inmenging in het verleden heeft bovendien laten zien dat alles alleen maar erger wordt.”
Staat er een leider op?
Het succes van deze huidige protestgolf hangt ook af van de vraag of er leiders zullen opstaan. De bazari’s en dagloners zijn nu nog de grootste groep die demonstreren, maar die zijn niet echt georganiseerd. De middenklasse die nog wel wat te verliezen heeft, wacht volgens Jafari om die reden nog even af hoe de protesten zullen verlopen en wat de reactie van de regering zal zijn. „Ook zij zijn woedend, maar zullen wel willen weten of er met meer zekerheid is te zeggen welke kant het protest opgaat. Dat is de reden waarom de demonstranten nu met duizenden zijn en niet met honderdduizenden.”
Wat de regering gaat doen is afhankelijk van hoe massaal de protesten zullen worden en of ze goed georganiseerd zullen zijn. Jafari verwacht dat de regering vooralsnog de dialoog zal blijven opzoeken en zal beloven de aangekondigde btw-verhogingen en inkomstenbelastingen nog even uit te stellen. „Maar dat zijn echt kortetermijnoplossingen die uiteindelijk niet veel zoden aan de dijk zetten.”
Ook Lale denkt niet dat deze protesten het regime omver zullen werpen. In de stad Tabriz, waar hij vandaan komt, ziet hij mensen nog niet de straten opgaan. „Wat de protesten missen is een leider die verschillende fracties aan elkaar verbindt. Daardoor komen protesten in golven.”
Geef cadeau
Deel
Mail de redactie
De journalistieke principes van NRC