Met een even spectaculaire als succesvolle militaire precisie-ingreep in Venezuela heeft Donald Trump in de eerste dagen van 2026 in praktijk gebracht waar hij in 2025 over sprak: de VS zijn de baas op het Westelijk Halfrond. Met de illegale ontvoering van een buitenlands staatshoofd zet Trump de internationale op regels gebaseerde orde buitenspel. Nóg duidelijker dan voorheen tekent zich aan het begin van 2026 daarmee een wereld af waarin grootmachten in hun eigen regio heer en meester zijn en imperialisme weer de norm wordt.
In Caracas overheerste dit weekeinde ongeloof en onzekerheid nadat een team Amerikaanse militairen de onbarmhartige autocraat Nicolás Maduro en zijn echtgenote had ingerekend, vlak voordat hij de stalen deur van een safe room in zijn zwaar beveiligde onderkomen wilde dichttrekken. Maar de Venezolaanse hoofdstad is niet de enige plek waar inwoners reden tot zorg hebben. Als Trump tijdelijk de macht overneemt in Venezuela, hoe veilig is dan het regime in Cuba? En rekende hij niet ook Groenland al tot zijn invloedssfeer, al is dat eiland, dat geografisch tot Noord-Amerika behoort, onderdeel van het Deense koninkrijk?
De politieke schokgolf stopt niet bij het Westelijk Halfrond. Als Trump, een autocratisch leider in een democratisch jasje, zich als hedendaagse imperialist gedraagt in zijn deel van de wereld, wat belet volbloed autocraten in de rest van de wereld dan om in hun regio eigen dromen van expansie na te jagen?
Er loopt een directe lijn van Caracas naar Taipei en Kyiv
Er loopt een directe lijn van Caracas naar Taipei én Kyiv. Als Trump op olie jaagt in Venezuela, welk argument heeft hij dan om de Chinese leider Xi Jinping te beletten Taiwan definitief in te palmen? En hoe overtuigt hij de Russische leider Vladimir Poetin er dan tijdens vredesbesprekingen van om genoegen te nemen met maar twintig procent van Oekraïne, bij benadering het gebied dat Rusland tot nu heeft veroverd?
Tektonische platen
Verschuivingen in de wereldorde gebeuren nooit op slag van 24 uur. Het zijn trage processen, eerder vergelijkbaar met de verschuiving van tektonische platen. De politieke en economische opmars van China is al jaren een bewust gepland proces. Xi werd al in 2013 president. De buitenlandse agressie van Poetin begon al met de inval in Georgië in 2008. De Verenigde Staten stelden het eigenbelang al in Trumps eerste termijn (2017-2021) zonder voorbehoud en zonder schaamte op de eerste plaats – ook als dat ten koste van anderen zou gaan.
Na de Wereldoorlogen werden, in onderling overleg, regels opgesteld waaraan landen zich te houden hebben. Het werd een basisnorm dat je een ander land niet binnenvalt, behalve als de wereldgemeenschap daar, in de vorm van een VN-resolutie, groen licht voor geeft. Staten zijn in hoge mate soeverein, burgers genieten onvervreemdbare individuele rechten. Het werd een idealistische ordening, een stelsel van normen en rechtsregels, compleet met gerechtshoven om overtreders aan te pakken.
Een vreedzame, veilige en rechtvaardige wereld is alleen mogelijk als de rechtsorde de overhand heeft, in plaats van het recht van de sterkste
Annalena Baerbock
voorzitter van de Algemene Vergadering van de VN
De VN vormen de kern van de na-oorlogse ordening. Het was dan ook Annalena Baerbock, de voormalige Duitse minister van Buitenlandse Zaken, die in haar rol als voorzitter van de Algemene Vergadering van de VN, duidelijke woorden koos. „Een vreedzame, veilige en rechtvaardige wereld is alleen mogelijk als de rechtsorde de overhand heeft, in plaats van het recht van de sterkste.”
De na-oorlogse ordening was gehandicapt vanaf de geboorte. De normen waren westerse, democratische normen. Het systeem werd niet alleen bedacht, maar ook gedragen door de VS en Europa. Naarmate andere landen als China machtiger werden, kwam dat stelsel onder vuur te liggen. Jullie normen zijn de onze niet, was de boodschap uit Moskou en Beijing. Bovendien lapten de VS de eigen normen met grote regelmaat aan hun laars, niet alleen op het eigen Westelijk Halfrond, maar ook in bijvoorbeeld Irak. De VS ruïneerden daarmee niet alleen hun eigen reputatie in de wereld, maar ondermijnden ook het na-oorlogse ideaal.
Hoeder van de VN
Ook al hielden de VS zich zelf niet aan de regels, ze bewezen het stelsel toch vaak een dienst door het in elk geval met woorden en geld te steunen. Ook die steun verschrompelt. Trump maakte in zijn eerste termijn al duidelijk dat hij de rol van leider van de westerse wereld en hoeder van de VN in zijn geheel niet ambieerde. Nu werkt hij het Internationaal Strafhof – dat de VS niet erkennen – actief tegen. En knijpt hij de VN financieel af. De Amerikaanse bijdrage aan de humanitaire programma’s van de VN daalt van 17 miljard in 2022 tot 2 miljard dit jaar, bleek vorige week.
Lees ook
‘Aanpassen of sterven’: VS beloven nog slechts 2 miljard dollar aan VN-hulp, flink minder dan eerdere jaren
China zei „diep geschokt” te zijn door het onaanvaardbare gedrag van de hegemoniale macht VS in Venezuela en riep Washington op weer respect te tonen voor het VN-Handvest. Dat klonk braaf, maar datzelfde China vuurde in het kader van een oefening vorige week raketten af in de wateren rond Taiwan. En Xi laat geen gelegenheid voorbijgaan om duidelijk te maken dat buitenlandse inmenging in de kwestie-Taiwan niet wordt geduld.
Rusland is met het vertrek van Maduro een bondgenoot kwijt. Toen de VS afgelopen weken zichtbaar de druk opvoerden op Venezuela stak Moskou nauwelijks een vinger uit, al kwam uit Rusland een stevige veroordeling toen Maduro eenmaal was opgepakt. De VS moesten het Venezolaanse recht op zelfbeschikking erkennen, verklaarde het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken. Intussen lijkt Poetin in vredesbesprekingen over Oekraïne niet van plan concessies te doen. Oekraïne heeft in Russische ogen niet het recht zijn eigen toekomst te bepalen.
Betonrot
Ook Moskou denkt al lang in invloedssferen. Rusland-kenner Fiona Hill werkte tijdens de eerste termijn van Trump als adviseur in het Witte Huis. Ze verklaarde later in het Amerikaanse Congres dat Moskou al in 2019 had duidelijk gemaakt dat als Rusland zich niet met Venezuela mocht bemoeien, de VS niets te zoeken hadden in Oekraïne.
Een wereld opgesplitst in invloedssferen, met grootmachten die alleen maar lippendienst bewijzen aan internationaal recht en multilateraal overleg, is een wereld waarin de zwakkeren het nakijken hebben. Voor Europese landen, die militair niet op eigen benen kunnen staan, is de betonrot in de internationale ordening een serieus probleem. Europese leiders wezen na de ingreep in Venezuela dan ook op het belang van internationaal recht, maar veroordeelden de VS niet met zoveel woorden. De VS zijn nu eenmaal nodig om Oekraïne te stutten en Rusland op afstand te houden.
Geef cadeau
Deel
Mail de redactie
De journalistieke principes van NRC