Volgens de regering van Donald Trump staat de Europese beschaving op het punt om onder de gaan. Dit volgens de officiële Nationale Veiligheidsstrategie die afgelopen november werd gepubliceerd. China noch Rusland zijn het grootste probleem voor de VS, maar Europa is dat wel. De Europeanen zouden worden overstroomd door immigranten en dat betekent een sociaal-culturele zelfmoord. Sommige Navo-landen zullen weldra „merendeels niet-Europees” worden. Trump slaat niet alleen alarm over Europa; ook het „bloed” van de Amerikaanse bevolking wordt door immigratie „vergiftigd”.
Ian Buruma is schrijver en historicus.
De angst dat Europa, of zelfs het Westen, ten onder gaat is niet nieuw. En de vrees voor bezoedeld bloed evenmin. Reactionaire denkers, met name in Duitsland, waren aan het eind van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw geobsedeerd door de westerse ondergang en vreemd bloed. Het Westen was in hun ogen decadent, oppervlakkig, slap, materialistisch, en werd ondermijnd door ‘raciale chaos’. Het vitale Duitse volk daarentegen was geworteld in bloed en bodem en bereid om offers te brengen voor het nationale belang.
Duitse nationalisten die er zo over dachten, geloofden bovendien dat alleen de Duitse geest Europa kon redden van de ondergang van zijn beschaving. Het Franse republicanisme, het Britse liberalisme, universele waarden, en de handelsgeest: dat alles moest op de schop. Duitsland was het land der krijgers, en in de andere westerse landen heerste de koopliedengeest.
Wat we nu zien is niet de ondergang van het Westen, maar een dramatische ideologische wending. Vroeger was Amerika het meest verguisde land in de ogen van rechtse Duitse nationalisten, en het land dat het meest met het Westen werd vereenzelvigd; het land met een bij uitstek liberaal, commercieel imago, een oppervlakkige cultuur, en natuurlijk die beruchte raciale chaos. Daar konden, volgens Blut-und-Bodem-nationalisten, Joden en andere „minderwaardige” types voor een paar dollar staatsburger worden.
Anglofilie en francofilie worden gezien als een vorm van snobisme, een dedain voor de doorsnee Amerikaan
Maar nu zijn het de VS, of althans de huidige Amerikaanse leiders, die zich hebben ontpopt als de vijanden van het relatief open Westen, van de rechtsstaat, en van liberale waarden. In de vorige eeuw zagen reactionaire Duitsers het orthodoxe Rusland als hun handlanger tegen de koopliedenlanden van het Westen. Trump ziet Poetins Rusland nu ook als een bevriende tegenstander van de westerse samenleving, en vooral van de EU.
Deze rolwisseling heeft verschillende oorzaken. Amerika werd weliswaar gehaat door radicaal-rechts in Duitsland, en andere Europese landen, maar binnen Amerika stonden sommigen ook open voor dezelfde denkbeelden. De piloot Charles Lindbergh was met zijn ‘America First’ en zijn bewondering voor Hitler zo’n figuur. Na de New Deal van Franklin D. Roosevelt en de gruwelen van Hitlers Derde Rijk verschoven extreemrechtse ideeën naar de marge. Ze waren niet meer salonfähig.
De regering van Trump heeft echter die denkbeelden hersteld als het dogma van de huidige Republikeinse partij. Trump voelt zich behaaglijker bij Vladimir Poetin dan bij Friedrich Merz of Emmanuel Macron. Niet alleen kijkt hij op tegen het rauwe autoritarisme van de Russische despoot, maar de twee leiders delen in feite hetzelfde wereldbeeld.
Hamburger boven foie gras
Eurofobie in de VS is een reactie van populisten tegen de neiging van Amerikaanse elites om de stijl en cultuur van Europa te idealiseren. Anglofilie en francofilie worden – niet geheel zonder reden – gezien als een vorm van snobisme, een dedain voor de doorsnee Amerikaan die, net als de president zelf overigens, de voorkeur geeft aan een hamburger boven foie gras.
Er is bovendien een oudere, en diepere reden waarom de EU zo wordt verfoeid door de MAGA-beweging, en door Trumps sympathisanten in Europa. Ook dit gaat terug naar Duitse chauvinisten in de vorige twee eeuwen. Zij associeerden het Westen niet alleen met het Frans-Britse liberalisme, maar met de traditie van het Romeinse rijk.
Onafhankelijke volkeren werden in het keurslijf van het oude Rome gedwongen. Iedereen moest zich conformeren aan het Romeinse recht. Het was een streven naar een soort universalisme, waarin burgerschap zwaarder woog dan bloedlijnen. Napoleon was in veel opzichten een navolger. Maar in de ogen van haar tegenstanders is de EU dat ook.
Lees ook
Anno 2026 tekent zich een wereld af waarin grootmachten hun regio’s beheersen en imperialisme weer de norm wordt
De Pax Americana – de ‘op regels gebaseerde wereldorde’ onder Amerikaanse leiding – behoort tot dezelfde traditie: Amerikaanse waarden als universele waarden. Maar de Pax Americana berustte op overweldigende militaire macht. De EU is eerder een gemeenschap van handelslanden onder de protectie van Amerikaanse krijgers.
Het oorspronkelijke doel van de Europese eenwording was tenslotte om oorlogen te voorkomen door vreedzaam handel te drijven onder gemeenschappelijke wetten en instellingen. De EU is bij uitstek een op regels gebaseerde orde” waar het recht heerst en niet herkomst of afstamming. Rechtse populisten in Europa moeten de EU daarom wel haten. Het druist in tegen alles waar zij – en dus ook Trump en Poetin – voor staan.
De Amerikaanse president is hard bezig de rechtsstaat in de VS af te breken. En hij heeft beloofd om „patriotten” (lees extreemrechtse populisten) bij te staan in hun streven om de Europese beschaving van de ondergang te redden. Europa staat nu voor een paradox. Een wettelijke gemeenschap, die de vrede wil bewaren door collectieve regels te scheppen voor de onderlinge handel, moet zich kunnen verdedigen tegen pogingen om haar te verwoesten. Maar dit kan alleen als de handelsgeest kan worden gestaald door een dosis van de krijgersgeest waaraan Europeanen na 1945 zo graag een einde hadden willen maken.
Klik op het vinkje naast ‘Ik ben geen robot’
Geef cadeau
Deel
Mail de redactie
De journalistieke principes van NRC