In Iran vallen protesten zelden samen met beweging aan de top. De afgelopen dagen gebeurde dat wel. Terwijl de straat opnieuw in beweging kwam, verschenen er expliciete signalen die niet alleen demonstranten bereikten, maar ook de machtselite. Daardoor verschoof het protest van een terugkerende binnenlandse crisis naar een strategisch moment waarin vertrouwde lijnen van beheersing minder vanzelfsprekend zijn, en is deze fase politiek riskanter dan eerdere protestgolven.

Shermin Amiri is publicist en senior adviseur bij RadarAdvies.

De aanleiding was ditmaal concreet en alledaags: inflatie. In korte tijd raakte het . Prijzen schoten omhoog, lonen en spaargeld verloren hun waarde, bestaanszekerheid wankelde. De eerste protesten ontstonden in markten, winkels en handelscentra, waar economische schokken direct voelbaar zijn. Er volgden sluitingen van winkels, en de protesten namen toe. Wat begon als een valutacrisis, werd snel een oordeel over bestuur. In Iran leidt economische paniek vrijwel automatisch tot de vraag wie nog controle heeft.

Dat patroon is bekend. Sinds 2009 zijn er in Iran terugkerende protestgolven rond verkiezingen, levensonderhoud, brandstofprijzen en later ook rond vrouw, leven en vrijheid. Elke golf bracht moed en massale deelname, maar geen ervan leidde tot een politieke doorbraak. De verklaring ligt niet in een gebrek aan woede of bereidheid tot risico, maar in de manier waarop druk zich telkens eenzijdig ophoopte. Protest concentreerde zich op de straat, terwijl het centrale machtscentrum onaangetast bleef en zich afschermde van die druk. Daardoor ontbrak een geloofwaardig, realistisch perspectief op verandering. De protesterende groepen stonden er telkens alleen voor, zonder zichtbare breuklijnen of beweging binnen de machtselite die verandering kon dragen.

De afgelopen dagen is dat beeld verschoven. In korte tijd gaf Washington een reeks signalen af die in Iran als samenhangend werden gelezen. Donald Trump waarschuwde openlijk dat gewelddadige repressie tegen demonstranten gevolgen zou hebben en koppelde die waarschuwing aan handelingsbereidheid met de formulering „locked, loaded and ready to go”. Kort daarna volgde de arrestatie van de Venezolaanse president Nicolás Maduro, een bondgenoot van Iran. Tijdens de persconferentie van afgelopen zondag legde de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio uit dat Maduro herhaaldelijk kansen had gekregen om escalatie te vermijden, maar die signalen had genegeerd. De uitkomst, zei hij, was geen verrassing maar het gevolg van dat gedrag. Samen vormen deze stappen van waarschuwing, precedent en consequentie een systeem van druk.

Niet meer onaantastbaar

Dit systeem heeft twee boodschappen. Voor mensen op straat werkt het als een morele verschuiving. Trump deed geen klassieke veiligheidsbelofte, maar wel een politieke belofte van bescherming door afschrikking. Het idee dat zware repressie zonder gevolgen blijft, verliest overtuigingskracht. Dat kan de bereidheid vergroten om door te gaan, juist omdat de kosten van geweld minder voorspelbaar lijken. Tegelijk schuilt hier een risico: hoe sterker protest wordt verbonden aan externe druk, hoe gemakkelijker het regime repressie kan framen als verdediging tegen buitenlandse inmenging.

Iran blijft sociaal, regionaal en etnisch diep divers, met uiteenlopende politieke prioriteiten

Voor de machtselite is de boodschap directer. De zaak-Maduro laat zien dat persoonlijke onaantastbaarheid geen vanzelfsprekendheid meer is. Waarschuwingen negeren en tijdrekken kan persoonlijke, juridische en politieke gevolgen hebben. Daarmee verandert de rekensom voor machtsdragers. Loyaliteit aan het systeem moet worden afgewogen tegen individuele risico’s. Afwachten is geen veilige optie meer. Deze externe druk valt samen met zichtbare interne uitputting. President Masoud Pezeshkian zei recent openlijk dat hij geen oplossingen meer ziet, sprak over corruptie en verlamming en erkende dat hij vastzit. In Iran is zo’n publieke ontboezeming uitzonderlijk maar maakt ook zichtbaar waar de macht níét ligt. De president bestuurt, maar beslist niet. Die beslissingsmacht ligt bij opperste leider Ali Khamenei. Daarmee wordt de bestuurlijke flessenhals scherp zichtbaar.

In termen van revolutieonderzoek komen nu meerdere voorwaarden samen: een structurele economische crisis, uitgeholde legitimiteit, opgebouwde protestervaring, zichtbare elitezwakte en versterkende externe druk. Wat nog ontbreekt, is de beslissende schakel: een gedeeld politiek verhaal en ten minste basale coördinatie tussen oppositiegroepen.

Vooralsnog geen politieke richting

De oppositie is zichtbaarder dan bij eerdere protestgolven. De naam van Reza Pahlavi, zoon van de in 1979 verjaagde laatste sjah, klinkt luider, en er zijn door hem aantoonbare pogingen gedaan om monarchisten, constitutionele monarchisten en niet-monarchistische republikeinse stemmen samen te brengen in gezamenlijke platforms en verklaringen. Die bundeling vergrootte de zichtbaarheid, maar leidde niet tot een breed gedeeld politiek verhaal dat de diversiteit van de Iraanse samenleving kan dragen. Iran blijft sociaal, regionaal en etnisch diep divers, met uiteenlopende politieke prioriteiten en opvattingen over leiderschap die zich niet vanzelf laten verenigen rond één figuur of narratief. Zichtbaarheid is toegenomen, samenhang blijft fragiel. Ook recente verklaringen van prominente burgerrechtactivisten markeren vooral een morele ondergrens – zo kan het niet verder – maar bieden vooralsnog geen duurzaam mechanisme om maatschappelijke druk om te zetten in politieke richting en gecoördineerde handelingskracht.

Dit moment is daarom tegelijk kansrijk en riskant. Voor het eerst in jaren worden straat en machtscentrum gelijktijdig aangesproken, van binnenuit en van buitenaf. Dat kan beweging forceren, maar ook leiden tot verscherpte repressie of tot herschikking binnen de elite zonder wezenlijke verandering. De uitkomst hangt niet af van de felste leus of de hardste dreiging, maar van de vraag of deze gelijktijdige druk standhoudt en zich vertaalt in aanhoudende spanning binnen het machtscentrum. Wanneer wachten riskanter wordt dan bewegen, ontstaat nog geen revolutie. Wel ontstaat een moment waarop macht moet reageren. En precies in die fase bevindt Iran zich nu.

Klik op het vinkje naast ‘Ik ben geen robot’