Beeldenstrijd: mag je kunstwerken vernietigen om de geschiedenis te herschrijven?

Oké, we hebben dus zojuist besloten dat het standbeeld voor Michiel de Ruyter in Vlissingen niet meer van deze tijd is – weg met die ouwe slavernijverdediger. Maar wat nu? Gelukkig beseft de gemeente Vlissingen dat een goede, prikkelende, inhoudelijke discussie over dit onderwerp belangrijk is. En dus besluit ze een kunstenaar, Joep van Lieshout, Quinsy Gario, te vragen het beeld tot een nieuw werk te transformeren. Die neemt het beeld, zaagt het in twintig stukken en transformeert die tot een HIMARS-raket, want we zijn tenslotte opnieuw beland in een elementaire strijd om de vrijheid – wat is vrijheid eigenlijk? Het raket-beeld wordt vervolgens in de hal van het Rijksmuseum in Amsterdam geëxposeerd.

Het klinkt, inderdaad, onwaarschijnlijk, maar toch is dit vrij precies wat er op dit moment in Los Angeles gebeurt. Daar, op de spectaculaire tentoonstelling Monuments in The Geffen Contemporary (onderdeel van het Museum of Contemporary Art) en The Brick, staan zeker tien monumenten die tot voor kort nog trots pronkten in de openbare ruimte. Nu zijn ze van hun sokkel gehaald, soms beklad en al, en staan ze in het museum, soms ook nog getransformeerd, of voorzien van bijtend antiracistisch commentaar.

Serie Wereldkunst

In de serie ‘Wereldkunst’ schrijft kunstcriticus Hans den Hartog Jager maandelijks over kunst die hem opvalt. Lees meer afleveringen van Wereldkunst.

Monumenten als gevallen soldaten in een cultuuroorlog.

Het indringendste voorbeeld hiervan is Stonewall Jackson. Kijk, daar staat ie, in The Brick, het beroemde beeld van de zuidelijke generaal uit de Amerikaanse Burgeroorlog – of: wat er nog van over is. Tot 2021 stond Stonewall fier op een forse sokkel in de historische wijk van Charlottesville, Virginia. Hoog te paard zat hij, door beeldhouwer Charles Keck gevangen in vurige galop, ongetwijfeld op weg naar een volgend slagveld waar hij vocht om de slavernij te behouden. Alleen: Stonewall faalde, verloor een arm en de slavernij werd afgeschaft ­– typisch gevalletje ‘verkeerde kant van de geschiedenis’, zou je denken.

Toch werd in 1921, bijna zestig jaar later, alsnog dit beeld voor hem opgericht. En dit was niet het enige: in de eerste decennia van de twintigste eeuw verrezen er honderden monumenten van Zuidelijke ‘helden’, betaald door diep-conservatieve zuiderlingen die hartstochtelijk terug verlangden naar de situatie van vóór de Burgeroorlog, inclusief de rassenscheiding. Bodem onder hun strijd was de zogenaamde ‘Lost Cause’: de mythe, die al snel na het einde van de Burgeroorlog was opgekomen, dat het Zuidelijke leger helemaal niet had gevochten voor het behoud van de slavernij, maar een heroïsche strijd had gevoerd voor rechtvaardigheid en zuidelijke cultuur – de goede kant van de geschiedenis.

Standbeeld van Jefferson Davis, de enige president van de Confederatie, bedekt met de roze verf die actievoerders over hem hebben uitgestort.

Foto Stefanie Keenan/Getty Images/ The Museum of Contemporary Art

Zoom in

Daarmee waren deze nieuwe ‘Confederate Monuments’ niet alleen opgestoken middelvingers naar rassengelijkheid, ze waren óók een vorm van maatschappelijke goedkeuring voor het fenomeen ‘alternatieve geschiedenis’ – dat in de decennia daarna, onder andere in de vorm van Holocaust-ontkenning en mensen die de coronapandemie beschouwen als een complot van bestaande machthebbers (liefst inclusief wat reptielen), uitgroeide tot een nieuwe ‘rijke’ traditie. En hoewel de ‘Lost Cause’ dus een aantoonbare leugen is, trekt het verhaal al honderdvijftig jaar diepe sporen in de Amerikaanse samenleving. Nu, onder Trump, is het zelfs een van de fundamenten onder de ideeën van (extreem)rechtse Amerikanen die de recente geschiedenis naar hun hand zetten – te beginnen met de aanval op het Capitool van 6 januari 2021, die na een Lost Cause-achtige omdraaiing leidde tot gratie voor de bestormers.

Het is echt oorlog

In 2021, toen de gemeenteraad van Charlottesville Stonewall liet verwijderen, waaide de wind nog heel anders. Dat besluit (nogal opmerkelijk voor een zuidelijke staat) ontstond onder invloed van de Black Lives Matter-beweging, maar ook door een gruwelijke aanslag van een witte terrorist die in 2015 in een zwarte kerkgemeenschap negen mensen vermoordde. En het monument in Charlottesville was niet het enige: in deze jaren werden bijna tweehonderd Confederate Statues ontmanteld, omdat steeds meer mensen begonnen te beseffen dat deze beelden geen neutrale viering van de geschiedenis waren, maar een racistische agenda promootten. Alleen: Charlottesville ging met Stonewall een opmerkelijke stap verder. Nadat het beeld van z’n sokkel was gehaald, werd het ter beschikking gesteld aan Kara Walker om er een nieuw werk van te maken – Walker, kunstenaar, beroemd, veelgeprezen, en in sommige kringen controversieel omdat ze in haar werk op indringende manier laat zien hoezeer de geschiedenis van zwarte Amerikanen, van slavernij, van racisme, tot voor kort in het publieke leven onder het tapijt werd geschoven.

Om Walkers beeld te bekijken moet je langs twee bewakers, er hangen camera’s, en er lopen ‘stillen’ rond die elke beweging rond het beeld in de gaten houden

Kara Walkers Stonewall-bewerking is nu het pronkstuk in de tentoonstelling Monuments, die een nieuwe visie wil geven op het verwijderen van de vele Confederate Monuments de laatste jaren – in de Amerikaanse pers werd het al meteen een landmark exhibition genoemd.

Pfoei.

Je voelt meteen de spanning, in The Brick. Om Walkers beeld te bekijken moet je langs twee bewakers, er hangen camera’s, en er lopen ‘stillen’ rond die elke beweging rond het beeld in de gaten houden. Even is er teleurstelling: Walker heeft de bronzen Stonewall en zijn paard Little Sorrel zó grondig in stukken gezaagd en geherordend, dat je niet meteen begrijpt wat je ziet. Het is onmiskenbaar een figuur, een wezen: half-paard, half mens, waarbij niets is wat het lijkt. De buik is Stonewalls oude zadel, de snuit is zijn haar, de neus van het oorspronkelijke paard steekt nu op geslacht-hoogte naar buiten. Het beeld is onmiskenbaar dreigend: het staat op zijn achterste benen, steigerend, een knie is ruw gespleten, vanuit de buik graait de arm van de voormalige Stonewall naar zijn sabel.

Ineens besef je: dit is een Transformer, een wezen, als uit de gelijknamige tekenfilmreeks, dat zichzelf steeds nieuwe identiteiten (en krachten) aanmeet door delen van zijn lijf te herordenen. Dat is ook precies de kern van Walkers idee: dit nieuwe beeld heeft geen vaste identiteit, er is geen herkenbaarheid, laat staan dat er plaats is voor heldenverering – een anti-monument. Niet voor niets noemde Walker het Unmanned Drone: voor haar was het originele Stonewall-beeld een wapen in de Lost Cause-strijd tégen de afschaffing van de slavernij, tégen gelijke rechten, alleen hadden ze in het beeld de heroïsche vorm aangenomen van een voortrazende man op een paard. Door haar transformatie laat Walker zien dat het beeld altijd óók al racisme vertegenwoordigde, en kwaadaardigheid – als je het maar wilde zien. Als je het maar wilde beseffen.

En je kijkt naar het steigerende beeld en naar stille toeschouwers eromheen en naar de onzichtbare bewakers en beseft: het is oorlog. Het is echt oorlog.

Flagrant foute types

Dat zit zo. Hamza Walker, directeur van The Brick, bedacht het concept voor Monuments in 2017. Trump was net begonnen aan zijn eerste termijn, en hoewel er veel onrust was rondom rassenkwesties, hield de president zich in deze discussie relatief op de vlakte. Sterker nog, onder druk van progressieve krachten sneuvelden er juist in Trumps eerste termijn allerlei Confederate Monuments – en onder dit gesternte leek Walkers idee voor Monuments interessant, prikkelend, misschien een tikje academisch. Het verwijderen van beelden: kon dat wel? Was dat geen geschiedvervalsing? En als je het toch deed: hoe ver ging je? Haalde je alleen de beelden weg van flagrant foute types als Stonewall of generaal Robert E. Lee? Maar wat te doen met bijvoorbeeld Andrew Jackson: president én voormalig slavenhouder, of met Woodrow Wilson, Democraat, maar ook pleitbezorger van de segregatie? En wat deed je met de verwijderde beelden?

Toen Trump terugkeerde was meteen duidelijk dat de geschiedenis weer een strijdperk was geworden, niet alleen in Amerika, maar in de hele wereld

In de jaren onder Biden was dit een relatief veilig onderwerp, al kostte het Hamza Walker en zijn co-curatoren Kara Walker en Bennett Simpson van het MOCA nog steeds veel tijd, geld en moeite om de organisatie rond te krijgen. Maar toen was de tentoonstelling bijna klaar en keerde Trump terug – een, inderdaad, getransformeerde Trump, die onmiddellijk verbeten de geschiedenis begon te herschrijven, te beginnen met de gebeurtenissen van 6 januari 2021. Meteen was duidelijk dat de geschiedenis weer een strijdperk was geworden, niet alleen in Amerika, maar in de hele wereld.

Monument van twee Zuidelijke generaals, ‘Stonewall’ Jackson en Robert E. Lee – met rechts het beeld van Hank Willis Thomas van de oranje auto uit de tv-serie ‘The Dukes of Hazzard’, die ook General Lee genoemd wordt.

Foto Getty Images/The Museum of Contemporary Art

Zoom in

Natuurlijk komt Monuments daardoor in veel opzichten precies op het juiste moment: een belangrijke én controversiële tentoonstelling die het belang van goede geschiedschrijving benadrukt. Maar je voelt de spanning: hier gaan kunstenaars, tentoonstellingsmakers direct de strijd aan met de nieuwe politiek van Trump. Dat zie je vooral in The Geffen. Daar staan niet alleen tien verwijderde, onteerde Confederate Monuments, er wordt ook nadrukkelijk op ze gereageerd. Soms vrij impliciet: het beeld van Jefferson Davis bijvoorbeeld, de enige president van de Geconfedereerde Staten van Amerika, ligt plat op z’n rug, arm omhoog, nog steeds bedekt met de roze verf die actievoerders over hem hebben uitgestort.

Al iets verder gaat het bij het monumentale dubbelportret (een meter of zes, zeven hoog) van onze oude vriend Stonewall en de beroemde zuidelijke generaal Robert E. Lee – naast hen is Hank Willis Thomas’ beeld van de oranje auto uit de tv-serie The Dukes of Hazzard neergezet die, niet geheel toevallig, óók General Lee heet. Of neem het beeld van de zeer omstreden Josephus Daniels: Democraat, krantenuitgever, supporter van het feminisme en van gratis openbaar onderwijs maar ook: een onverholen racist. Recht tegenover hem hebben de curatoren een serie ‘penny portraits’ gehangen die de relatief onbekende fotograaf Hugh Mangum rond de eeuwwisseling maakte van mensen op het platteland – een enkele witte, maar vooral veel zwarte mensen met prachtige, krachtige blikken. Zij zullen Daniels de hele tentoonstelling lang diep en indringend blijven aankijken.

Rechts standbeeld van de omstreden Democraat Josephus Daniels, aan de wand de ‘penny portraits’ van Hugh Mangum.

Foto Getty Images/The Museum of Contemporary Art

Zoom in

Geen neutraliteit

Zulke ingrepen maken Monuments heel uitdagend. Hier wordt geen neutraliteit meer gesuggereerd, maar juist krachtig benadrukt dat monumenten nooit neutraal zijn, dat ze altijd onderdeel zijn van een politieke strijd. Daar komt het besef nog eens bij dat die strijd al vanaf de oprichting in ze besloten ligt: elk historisch beeld bevat onzichtbare, of weinig populaire betekenissen, die decennialang ongezien of onderbelicht kunnen blijven, en dan door veranderingen in de buitenwereld ineens de boventoon gaan voeren en de interpretatie van het beeld gaan bepalen. Die interpretatie kun je niet beheersen. Laat staan dat je die kunt voorspellen.

Door Monuments, en in het bijzonder Kara Walkers Unmanned Drone, besef je hoe belangrijk die strijd kan zijn. Op dit moment heeft de kunst in de vorm van president Trump een machtige tegenstander, die niet schroomt om musea te dwingen zich naar zijn politieke agenda te voegen, beurzen voor progressieve denkers en kunstenaars in te trekken, mensen die een mening verkondigen die hem niet bevalt de toegang tot zijn land te blokkeren. Monuments laat zien dat kunst in die discussie een serieuze strijdbare rol kan spelen – niet alleen in Amerika, maar ook in Nederland en Europa, of het nu gaat om de Germaanse held Hermann in het Duitse stadje Detmold, waar Merlijn Schoonenboom in NRC pas nog een mooi stuk over schreef, om Michiel de Ruyter in Vlissingen of het Monument op de Dam – zeker niet om ze weg te halen, wat mij betreft, maar wél om te bedenken voor wie deze beelden eigenlijk zijn gemaakt, wat ze betekenen, en welk doel ze in de huidige tijden dienen. Monuments geeft de kunst haar vechtlust terug – en claimt daarmee ook opnieuw de breedte van haar betekenis.

Geef cadeau

Deel

Mail de redactie

De journalistieke principes van NRC