ANPKLM-vliegtuig op Schiphol

Het was drie keer pech, dinsdagochtend bij de NS: vanwege de sneeuwval was al besloten over te stappen op de uitgeklede winterdienstregeling. Daar kwam een IT-storing bij, waardoor treinen pas vanaf 10.00 uur konden rijden. En rond Amsterdam reed lang geen enkele trein door meerdere wisselstoringen.

Op Schiphol was (en is) het ook chaos. Wat verklaart de problemen?

Met zoveel sneeuw zouden er zelfs in Zwitserland problemen zijn geweest.

Joke van der Cruysen, ProRail

De eerste serieuze sneeuwbui van de winter levert vaker problemen op, zegt Rob Goverde, hoogleraar treinverkeermanagement aan de TU Delft. “Je hebt altijd opstartproblemen, bijvoorbeeld bij de verwarming van de wissels. Als een wissel uitvalt en er een trein stil komt te staan, dan volgen andere treinen ook.”

Bij winterse neerslag en een temperatuur onder nul kunnen wissels vastvriezen, legt Dennis Huisman, bijzonder hoogleraar openbaarvervoeroptimalisatie (Erasmus Universiteit) en logistiek expert bij de NS, uit. “Als wissels niet meer van de ene kant naar de andere kunnen gaan, is er een risico dat treinen niet door kunnen rijden. En omdat er heel veel treinen in Nederland rijden over heel weinig spoor, moet je dan heel snel handelen om grotere problemen te voorkomen.”

ProRail stuurt teams het land in om vastgevroren wissels los te branden:

ProRail-ploegleider Dennis had het nog nooit zo druk: ‘Noodtas in de auto’

Ook een land als Zwitserland heeft een vrij zwaar belast net, maar daar rijden de treinen wél door als het sneeuwt. Dat land kiest er in tegenstelling tot Nederland voor om álle wissels te verwarmen. Dat levert een veel lagere kans op storingen op. Goverde: “En de treinen zijn aan de onderkant verwarmd, zodat er geen klonten ijs kunnen verzamelen.”

Zwitserlands geheim: het land geeft jaarlijks honderden euro’s meer per hoofd van de bevolking uit aan het treinnetwerk dan Nederland. Een sneeuwbestendig spoornetwerk “vraagt echt om miljardeninvesteringen”, zegt ProRail-woordvoerder Joke van der Cruysen. “En zelfs in Zwitserland, als er zoveel sneeuw valt als nu hier, waren er problemen geweest met wissels.”

Complexe planning

Zelfs áls het Nederlandse treinnetwerk ineens veel meer geld kreeg, zouden de experts niet adviseren om daar extra wissels mee te verwarmen. “Het sneeuwt hier meestal maar een paar dagen per jaar”, zegt Goverde. Huisman: “Investeer liever in verbeteringen die 365 dagen per jaar nuttig zijn.”

Van der Cruysen: “Als er zulk sterk winterweer is als nu, kunnen er altijd storingen ontstaan. Het hoort er een beetje bij.”

Om toch door te rijden tijdens winterse omstandigheden, kan de NS overstappen op de winterdienstregeling. Die is bedacht na de periode 2009-2012, toen het treinverkeer drie keer langere tijd plat kwam te liggen door winters weer. Er rijden dan minder treinen per uur, waardoor de kans kleiner is dat alle treinen stil komen te staan. “Het is heel effectief”, zegt Huisman.

Maar door een ICT-storing viel het systeem waarmee die dienstregeling wordt gemaakt, gisteren uit. Botte pech, volgens de experts. Tot 10.00 uur moest de NS alle treinen aan de kant houden.

Terugvallen op een andere planningsmethode, of pen en papier, was volgens Goverde onmogelijk. Daarvoor is het Nederlandse treinnetwerk te complex. “Aan het systeem dat uitviel, zaten ook de systemen gekoppeld die weten waar alle treinen moeten staan en waar het personeel naartoe moet.”

Antivriesvloeistoftekort

De sneeuwval raakt ook Schiphol hard. “Ik vlieg al 23 jaar, en dit is toch wel een vrij extreme situatie”, zegt piloot Ruud Stegers, president van de Vereniging Nederlandse Verkeersvliegers. Honderden vluchten zijn geannuleerd.

Opstijgen en landen kan gevaarlijk zijn door de sneeuw, en daarnaast kost het tijd om vliegtuigen ijsvrij te maken. “Met ijs of sneeuw op de vleugel komt het vliegtuig niet los van de grond”, zegt Stegers.

ANPEen vliegtuig krijgt op Schiphol een de-icing-behandeling tegen ijsvorming

Voor het schoonmaken is speciale antivriesvloeistof nodig. “En als het nog sneeuwt, moet er een tweede laag overheen, de anti-ice, die zorgt dat er niet opnieuw ijs op de vleugel komt tijdens het taxiën.”

Het schoonmaken duurt per toestel ongeveer een halfuur. Tijdens piekuren kunnen er 120 vliegtuigen vanaf Schiphol vertrekken, maar er kunnen er maar acht per uur worden schoongemaakt, zegt Stegers. “En als er dan nieuwe sneeuw op de baan ligt, zie je weleens dat vliegtuigen alsnog moeten terugkeren.”

Gestrande reizigers

Daarnaast spelen milieu-eisen mee. Stegers: “De antivriesvloeistof moet opgevangen worden, zodat het niet in slootwater komt. We hebben op Schiphol maar vier plekken voor de grote toestellen waar dat mag.”

Als het stevig doorsneeuwt, is er maar voor een paar dagen genoeg voorraad antivriesmiddel, zegt Stegers. Bij KLM, die de meeste toestellen schoonmaakt op Schiphol, dreigt nu een tekort. Via een leverancier in Duitsland probeert de luchtvaartmaatschappij de voorraden weer aan te vullen.

Hoe dan ook zal dat de komende dagen lang niet voor alle gestrande reizigers soelaas bieden, want het weer blijft winters. Stegers: “Er zal heel weinig gevlogen worden. Heel vervelend voor de passagiers.”