De eerste foto is altijd weer cruciaal, en dat was het ook bij de eerste foto van de gevangen Venezolaanse president Nicolás Maduro. Op het beeld dat president Donald Trump zondagochtend op Truth Social zette, zien we een grauwe Maduro in een grijs joggingpak, hij draagt een zwarte skibril-achtige blinddoek en heefteen verkreukeld flesje water in zijn handen. Is dit de gevreesde dictator?
Als dit beeld iets wil laten zien, is het dat van een hulpeloze overwonnene. Geen wonder dat direct na dit beeld associaties met eerdere, vergelijkbare beelden loskwamen. Sommige commentatoren deed het denken aan de gevangenneming van Saddam Hussein door VS-soldaten in Irak in 2003, al was dat beeld nog net een stapje heftiger: de Iraakse dictator was destijds gevonden in een gat in de grond, en werd met verwilderde blik en baard op de eerste foto’s gezet.
Alleen: de overeenkomsten tussen Hussein en Maduro zorgden afgelopen dagen ook voor scepsis. Want: als de beelden zo op elkaar lijken, is deze Maduro-foto dan wel echt, is het geen enscenering, of misschien zelfs een AI-beeld? De eerste uren na het nieuws van de gevangenneming waren namelijk ook AI-beelden van de gevangenneming op de sociale media verschenen, onder meer op FaceBook, Instagram en X, en die waren al miljoenen keren gedeeld voordat Trump met ‘zijn’ eerste, echte beeld kwam.
De wrange ironie: deze AI-foto’s lijken óók op de latere echte foto. Zo circuleerde er een AI-beeld van Maduro in een witte pyjama in een vliegtuigruim, geflankeerd door VS-militairen. De suggestie erbij was hetzelfde als de foto van Maduro in zijn joggingpak: de VS-actie moet zo snel zijn geweest dat de dictator geen tijd had om zich om te kleden – en tegelijk geeft ook dit AI-beeld in pyjama aan de gevangen machthebber iets hulpeloos.
Gebogen houding
De echte én de AI-beelden hebben dus dezelfde ingrediënten, en dat is geen toeval. Een dergelijke foto, ook al is hij echt, is tenslotte per definitie een enscenering; het is een keuze van de overwinnaar welk beeld van de overwonnene er naar buiten wordt gebracht, welke kleding, blik en houding er getoond worden. Het beeld is een boodschap: het slappe joggingpak tegenover de stevige uniformen van de soldaten, hulpeloze verwarring tegenover daadkrachtige actie, verwildering tegenover de suggestie van .
Manuel Noriega gevangen in 1989.
Foto AFP
Zoom in
De oudere kijkers kunnen zelfs hebben teruggedacht aan de gevangenneming van generaal Manuel Noriega in Panama in 1989, waarvan het bekendste beeld ook opvallend op dat van Maduro en Saddam lijkt. Noriega staat hierop tussen twee VS-agenten, eentje met het duidelijke logo van de Drug Enforcement Administration (DEA) in beeld, terwijl Noriega het hoofd wat gebogen heeft. Op het eerste beeld van Maduro bij aankomst op zondag in New York zagen we Maduro ook gebogen tussen Amerikaanse DEA-agenten, al kwam die houding simpelweg omdat hij net uit een helikopter stapte.
Maduro wordt uit de helikopter bij aankomst in New York geëscorteerd door DEA-agenten.
REUTERS
Zoom in
Het patroon in deze beelden van Amerikaanse militaire acties is duidelijk – en ze zijn niet voor niets uitgekozen, zeker ook omdat het alle drie acties zijn die internationaal zeer omstreden waren. Met de foto’s van de overwonnene wilde Trump laten zien dat het optreden van de VS fier, daadkrachtig en rechtschapen is, terwijl de voormalige dictator zijn kracht moet worden ontnomen, zodat de aanhangers hun bewondering en zijn tegenstanders hun vrees verliezen.
Julius Caesar
Natuurlijk, het belang van een dergelijke enscenering is in de huidige beeldcultuur van AI en sociale media steeds groter geworden. Maar dat neemt niet weg dat de verbeelding van overwonnen tegenstanders al een lange traditie heeft – en in die geschiedenis wordt tegelijk ook het grote gevaar ervan duidelijk.
De aartsvader van de enscenering van de overwonnene zou je Julius Caesar kunnen noemen. Caesar liet graag en vaak triomftochten houden, waarbij het zichtbaar vernederen van overwonnen vijanden een vast bestanddeel was. Tijdens een van deze triomftochten haalde hij de overwonnen en verwaarloosde Gallische leider uit de kerker, en liet hem achter zich aanslepen – later werd hij na een tribunaal gewurgd. Het doel was de publieke vernedering van de overwonnene, de visuele onderstreping van de overwinning van Caesar op héél Gallië. Maar qua historische symboliek trok Caesar uiteindelijk wel aan het kortste eind, want Frankrijk heeft sinds de 19de eeuw de vernedering van Vercingetorix in schilderijen en monumenten omgekeerd tot een symbool van de onverzettelijkheid van de Gallische vrijheidsstrijder – een effectief motief tot in de Asterix-strips van nu.
In de 19de eeuw bogen de Fransen de nederlaag van Vercingetorix tegen Caesar om naar een nationaal heldenepos. Lionel Royer, Vercingetorix jette ses armes aux pieds de Jules César, 1899.
Zoom in
Dat is het gevaar bij de enscenering van een overwinning: mochten de historische omstandigheden weer wijzigen – en dat doen ze vrijwel altijd – dan kan de overwonnene het verhaal en de beelden in zijn eigen voordeel ombuigen. President Barack Obama was zich hiervan bewust toen hij in 2011 wél de gespannen gezichten van de overwinnaars in het Witte Huis en het smoezelige schuilkamertje van Osama bin Laden aan de wereld liet zien, maar niet de door de VS-actie gedode Bin Laden zelf – om geen martelaar van hem te maken.
Trump wil sneller scoren, en zette de eerste foto op zijn eigen kanaal online. Misschien had Maduro dit joggingpak – dat inmiddels als een Nike is geïdentificeerd – al aan, of misschien kreeg hij het pas na de gevangenneming van Amerikaanse soldaten. Feit is: met zijn latere rechtbankbeelden (duimen omhoog) probeert Maduro de beeldvorming vanaf deze week alweer naar zijn eigen hand te zetten. Beide mannen weten: bij de enscenering van de overwonnene mag niets aan het toeval worden overgelaten.
Geef cadeau
Deel
Mail de redactie
De journalistieke principes van NRC