Hoogleraar energie-economie Machiel Mulder aan de Rijksuniversiteit Groningen en Kornelis Blok, emeritus hoogleraar gespecialiseerd in energiesystemen, geven antwoord op jullie vragen.
1. Hoe komt de gasprijs tot stand?
De gasrekening van een huishouden bestaat uit drie delen. Volgens Machiel Mulder betaal je voor het gas zelf (de leveringsprijs), de belastingen en de transportkosten voor de netbeheerder. De leveringsprijs die de consument voor het gas zelf betaalt, is opgebouwd uit de inkoopprijs op de wereldmarkt en een extra bedrag voor de kosten van de energieleverancier.
Eind 2022 werd gas opeens veel duurder door de oorlog in Oekraïne. Er ontstond schaarste: er was te weinig gas voor iedereen. “Je kunt een prijs verklaren door de kosten of door schaarste”, legt Mulder uit over de stijging van gasprijzen. “In dit geval was er simpelweg een groot tekort. Het was niet duurder om gas te maken, maar de prijs steeg omdat er veel vraag was en maar heel weinig aanbod.”
Inmiddels zijn is de prijs weer flink gedaald, tot iets boven het niveau van voor de energiecrisis. Volgens Mulder komt dat omdat er weer genoeg gas is. “Er kwam meer gas beschikbaar, bijvoorbeeld via schepen uit Amerika en Qatar. Ook verbruiken we met zijn allen minder gas omdat het zo duur was. Nu er meer aanbod is en minder vraag, is er geen tekort meer. Hierdoor gaat de prijs vanzelf omlaag.”
2. Wat is de invloed van de gasprijs op de elektriciteitsprijs?
De prijs van gas heeft nog steeds veel invloed op de prijs van stroom, maar dat verandert langzaam. We gebruiken altijd eerst de goedkoopste stroom die er is, zoals zon- en windenergie. Als dat niet genoeg is voor iedereen, moet er een gascentrale worden aangezet, vertelt emeritus hoogleraar Blok. “Die laatste centrale bepaalt de prijs voor het hele uur. Dus als gas duurder wordt, stijgt de stroomprijs vaak direct mee.”
Volgens Blok waren kolen en aardgas lange tijd de belangrijkste bronnen om stroom op te wekken. “Kolen worden nu steeds minder gebruikt omdat ze slecht zijn voor het klimaat. Daardoor is aardgas tijdelijk belangrijker geworden om het tekort op te vangen.”
Toch zien we tegenwoordig ook een ‘ontkoppeling’ tussen de gas- en elektriciteitsprijs. Volgens hoogleraar energiemarkten Mulder komt dat doordat we steeds vaker genoeg hebben aan alleen windmolens en zonnepanelen. “Op die momenten is een gascentrale niet nodig en is er geen verband meer tussen de gas- en stroomprijs.”
Dit verklaart ook waarom de stroomprijs soms stijgt terwijl de gasprijs daalt. Als er in de winter weinig zon en wind is, ontstaat er schaarste aan (groene) stroom. De prijs moet dan omhoog om te zorgen dat mensen en bedrijven minder stroom gaan verbruiken.
3. Kunnen (olie-)ontwikkelingen rond Venezuela ook invloed hebben op de gasprijs of staat dat los van elkaar?
Nu het Amerikaanse leger onder president Trump Venezuela is binnengevallen, zijn de zorgen over de oliemarkt wereldwijd groot. Omdat Venezuela enorme olievoorraden heeft, vragen veel mensen zich af of deze oorlog ook onze gasrekening weer duurder gaat maken.
Vroeger was dat misschien wel gebeurd. Toen waren de prijzen van olie en gas sterk met elkaar verbonden. Meer dan 25 jaar geleden stelde de overheid de gasprijs zelfs vast met een formule die gekoppeld was aan de olieprijs, vertelt emeritus hoogleraar Blok. “Tegenwoordig is die koppeling helemaal losgelaten. De markten staan nu los van elkaar. De prijs wordt bepaald door handel: is er veel vraag en weinig aanbod, dan stijgt de prijs.”
Hoogleraar Mulder vult aan dat er alleen nog een klein, indirect verband bestaat. Sommige fabrieken kunnen namelijk kiezen welke brandstof ze gebruiken: “Als olie veel goedkoper wordt, stappen sommige bedrijven over van gas naar olie. Dat kan de vraag naar gas en dus de gasprijs een klein beetje drukken. Maar dit effect is veel kleiner dan vroeger toen er nog geen gasmarkt bestond.”
4. Hoe staat het momenteel met de Nederlandse en Europese gasvoorraden?
Op dit moment nemen de gasvoorraden af, maar dat is volgens Mulder heel normaal voor de tijd van het jaar. In Nederland zijn de voorraden nu ongeveer voor 40 procent gevuld. In heel Europa is dat gemiddeld bijna 60 procent. “We werken samen in één Europees systeem”, legt Mulder uit. “We halen ook gas uit Duitsland en andere landen. Het is dus niet nodig dat elk land zelf een enorme voorraad heeft.”
Nederland is bovendien minder kwetsbaar dan veel andere landen. Dat komt doordat we eigen terminals hebben voor vloeibaar gas (LNG). Hierdoor kunnen we gemakkelijk gas importeren uit landen zoals Amerika en Qatar. “Dit geeft ons veel flexibiliteit”, zegt Mulder. Landen zonder kust, zoals Oostenrijk, zijn veel kwetsbaarder omdat zij afhankelijk zijn van pijpleidingen met hun buren.
Er zijn verder wel duidelijke afspraken over wanneer de voorraden vol genoeg zijn. De Europese Commissie wil dat alle landen op 1 november hun voorraden voor 90 procent gevuld hebben. “Gasvoorraden zijn seizoensgebonden. In de zomer vullen we ze aan en zodra het kouder wordt, gebruiken we het gas om onze huizen te verwarmen. Dat ze nu in januari leger raken, is dus volkomen logisch. Daar zijn ze voor bedoeld.”
“Alleen bij een extreem strenge winter met wekenlange vorst zouden de voorraden echt onder druk kunnen komen te staan”, legt Mulder verder uit. “Dit zou de prijzen dan verder omhoog drijven.”
5. De overheid verhoogt belastingen op gas om het gebruik te ontmoedigen. Hoe effectief is dat beleid?
Dat beleid werkt best effectief volgens de hoogleraar energie-economie. De belasting op gas is namelijk hoog: bijna 0,60 cent per kubieke meter, terwijl het gas zelf ongeveer 0,25 cent kost. “De belasting is dus meer dan het dubbele van de gasprijs”, zegt Mulder. Hierdoor verdienen mensen hun investering in isolatie of dubbelglas sneller terug en gebruiken dus minder gas.
Veel mensen vinden de hoge belasting oneerlijk, maar Mulder benadrukt dat er ook voordelen zijn. “Het is niet alleen maar belasting betalen. Iedereen met een elektriciteitsmeter krijgt een vaste korting van ongeveer 600 euro per jaar”, zegt hij. “Dat heet de vermindering van de energiebelasting. Daarnaast is de belasting op ons inkomen verlaagd toen de energiebelasting werd ingevoerd, al weten veel mensen dat niet meer.”
6. Wat zijn de verwachtingen voor de gasprijs op de korte en middellange termijn?
Als we naar de toekomst kijken, zien de prijzen er gunstig uit. Mulder legt uit dat bedrijven nu al gas kopen voor de komende jaren en die prijzen dalen langzaam. De markt verwacht dus dat er steeds meer gas beschikbaar komt en dat de prijs stabiel blijft of nog een klein beetje omlaag gaat.
Toch zijn er volgens emeritus hoogleraar Blok nog een paar zaken waar de consument op moet letten. Zelfs als de inkoopprijs van gas daalt, kan de overheid besluiten om de belasting op gas te verhogen.
Daarnaast komt er vanuit Europa een nieuw emissiehandelssysteem aan (ETS2) waarbij leveranciers moeten betalen voor de uitstoot van woningen en auto’s. “Leveranciers moeten hier rechten voor kopen, en dat kan de prijs voor de consument weer iets verhogen”, vertelt Blok. Toch verwacht hij dat de gevolgen hiervan voorlopig niet heel groot zullen zijn.
7. Wanneer is het voor huishoudens verstandig om een vast energiecontract af te sluiten?
De keuze voor een contract hangt vooral af van hoeveel risico je wilt nemen. Volgens hoogleraar Mulder geven de huidige prijzen een goed moment om voor zekerheid te kiezen, dat doet hij zelf ook. “De prijzen zijn nu best redelijk. Ze kunnen misschien nog iets lager worden, maar ze zijn zeker niet hoog.”
Met een vast contract weet je precies wat je elke maand moet betalen. Als de prijzen op de markt plotseling weer stijgen, heb jij daar geen last van.
Aan de andere kant kun je kiezen voor een variabel of een dynamisch contract. Daarbij verandert de prijs steeds mee met de markt. Mulder: “De prijs kan dan lager uitvallen en daar heb je dan voordeel van. Maar je neemt ook meer risico als de prijzen opeens omhoog gaan.” Voor mensen die niet van verrassingen houden, is een vast contract voor een paar jaar vaak de rustigste keuze.
Toch is er volgens Blok één methode die altijd werkt om de kosten laag te houden: minder verbruiken. “Besparen, besparen, besparen is het allerbelangrijkste”, zegt hij. Aardgas is nog steeds de grootste kostenpost op de energierekening. Volgens Blok kun je zelf al veel doen, ook zonder grote verbouwing: “Met goede isolatie of zelfs simpelweg radiatorfolie kun je direct minder gas gaan gebruiken.”