‘Onafhankelijk ADHD-onderzoek zonder wachttijd. Alle experts op één plek en snel duidelijkheid’ of ‘Dé specialist op het gebied van ADHD. Geen wachtlijst!’ Met zulke beloftes profileren private ADHD-praktijken zich als het snelle alternatief voor de vastgelopen geestelijke gezondheidszorg.
De vraag naar ADHD-zorg neemt al jaren sterk toe. In 2024 declareerden ruim 93 duizend mensen hulp voor ADHD-gerelateerde klachten bij verzekeraars, tegenover 76 duizend in 2022. Ook het gebruik van ADHD-medicatie stijgt al jaren fors. Tussen 2006 en 2023 verviervoudigde het aantal mensen dat medicatie gebruikt voor de ontwikkelingsstoornis, van 78 duizend naar bijna 300 duizend, zo blijkt uit cijfers van het CBS.
Vooral de stijging onder vrouwen is opvallend: zij krijgen tegenwoordig zes keer vaker ADHD-medicatie voorgeschreven dan twintig jaar geleden, tegenover een toename van tweeënhalf keer bij mannen.
‘Als ik het snel weet, dan kan ik snel pillen krijgen en weer aan het werk’
Over de oorzaken verschillen experts van mening. Sommigen spreken van een inhaalslag bij vrouwen, bij wie ADHD lange tijd werd gemist, omdat de stoornis werd gezien als een probleem van ‘drukke jongetjes’. Anderen wijzen op social media en online zelftests, die de indruk wekken dat alledaagse concentratieproblemen vrijwel automatisch op ADHD wijzen.
Hoe dan ook zijn de gevolgen concreet: wie een diagnose nodig heeft, moet in de reguliere ggz maanden wachten, in sommige regio’s zelfs een jaar. Wie het zich kan veroorloven, kan uitwijken naar particuliere hulpverleners om die wachttijden te omzeilen. Deze werken buiten verzekeraars om, en een verwijzing van de huisarts is niet nodig. ADHD-diagnostiek en behandeling vallen in principe onder de basisverzekering, maar cliënten betalen bij deze aanbieders zelf de rekening. In ruil daarvoor kunnen ze vaak al binnen enkele dagen terecht.
Volg dit dossier
Ontvolg dit dossier
Snel aan de pillen
Follow the Money vroeg acht private aanbieders naar hun tarieven en werkwijze. Die lopen sterk uiteen, maar één patroon springt eruit: bij meerdere praktijken krijgen vrijwel alle onderzochte patiënten de diagnose ADHD.
Bij de Gelderse praktijk Kern Diagnostiek leidde tot nu toe iedere aanmelding tot de diagnose ADHD, laat oprichter Robbert Vermeij weten. ‘Maar we zijn nog niet zo heel lang bezig, dus het zijn er nog niet zo veel,’ nuanceert hij. Hij zegt dat cliënten vaak zijn vastgelopen en geen jaar willen wachten op zorg bij een vergoede instelling.
‘50 procent of hoger vind ik zeer verdacht, dan wil je gewoon geld verdienen’
Een diagnostisch traject kost bij Kern 1750 euro. Binnen zes weken is het duidelijk of er sprake is van ADHD, zo staat op de website. Daarna kan worden gestart met psycho-educatie en, indien nodig, medicatie. Vermeij en compagnon zijn als verpleegkundig specialisten in de ggz bevoegd om ADHD-medicatie voor te schrijven.
Wie nog sneller duidelijkheid wil, kan kiezen voor het spoedtraject. Tegen betaling van 3500 euro volgt binnen twee weken uitsluitsel. Deze trajecten worden vooral gevolgd door mensen die zijn vastgelopen op het werk, aldus Vermeij. ‘En heel eerlijk: dat zijn wel de mensen die snel medicatie willen. Als ik het snel weet, dan kan ik snel pillen krijgen en weer aan het werk. Dat idee.’
Ook bij Maas Psychologen, waar een traject 1475 euro kost, is volgens mede-oprichter Jan van Wessel tot nu toe bij iedere cliënt ADHD vastgesteld.
Bij andere aanbieders van private diagnostiek krijgt de grote meerderheid van de cliënten een ADHD-diagnose. Zo rolt er bij 2eXplore, dat particuliere onderzoeken doet bij kinderen, in zo’n 80 procentvan de gevallen de diagnose ADHD uit. ‘Kinderen worden aangemeld door ouders die niet op een te lange wachtlijst willen staan. Dat zijn vaak kinderen die dusdanig vastlopen dat er bijna altijd wel sprake is van ADHD.’
‘ADHD wordt op allerlei manieren uitgebuit als verdienmodel’
Met een diagnose voor ADHD op zak kunnen cliënten starten met een behandeling voor ADHD, die vaak gepaard gaat met medicatie. Veelgebruikte medicijnen hierbij zijn methylfenidaat – beter bekend als Ritalin – en dexamfetamine. Deze stimulerende middelen beïnvloeden de beschikbaarheid van dopamine en noradrenaline in de hersenen en kunnen de concentratie en impulscontrole verbeteren. Er kleven wel fysieke, psychische en verslavingsrisico’s aan het gebruik.
‘Hemeltergend’
Volgens deskundigen zijn zulke hoge diagnosepercentages opvallend. Hoogleraar psychiatrie Jan Buitelaar (Radboud Universiteit) spreekt zelfs van ‘verdachte’ aantallen. ‘Hoe kun je nou dezelfde diagnose stellen bij iedereen die zich aanmeldt? Dat roept bij mij vragen op over de betrouwbaarheid van het onderzoek,’ zegt hij.
ADHD komt voor bij 3 tot 5 procent van de bevolking, zegt Buitelaar. ‘Natuurlijk melden bij dit soort klinieken zich vaak mensen uit een hoogrisicogroep, waardoor het percentage hoger kan liggen – mogelijk zelfs vijf keer zo hoog. Maar als je uitkomt op 50 procent of hoger, dan vind ik dat zeer verdacht. Volgens mij wil je dan gewoon geld verdienen.’
Hoogleraar orthopedagogiek Laura Batstra (Rijksuniversiteit Groningen) noemt de private markt ‘hemeltergend’. ‘ADHD wordt op allerlei manieren uitgebuit als verdienmodel. De criteria zijn heel breed toepasbaar: veel volwassenen zouden zich beter willen concentreren, voelen zich onrustig of ervaren druk. Alle criteria voor ADHD zijn subjectief en rekbaar, dus je kunt ze gemakkelijk oprekken op het moment dat iemand een diagnose wil kopen.’
DSM-5-criteria
Of de klachten daadwerkelijk passen bij ADHD, wordt inhoudelijk getoetst aan de DSM-5-criteria. Hiervoor kunnen verschillende onderzoeksmethoden worden gebruikt. Het RIVM schrijft op VZinfo.nl dat ‘prevalentiecijfers voor ADHD sterk afhankelijk zijn van de onderzoekspopulatie en gebruikte onderzoeksmethode’.
Er bestaan verschillende richtlijnen en aanbevelingen die handvatten bieden voor diagnostisch onderzoek. Voor volwassenen geldt de richtlijn van de Federatie Medisch Specialisten als standaard, en voor kinderen en jongeren die van het Nederlands Huisartsen Genootschap. Maar ook het Nederlands Centrum Jeugdgezondheid heeft een richtlijn.
Deze richtlijnen zijn echter slechts aanbevelingen, en hun onderlinge relatie is niet altijd duidelijk. Of iemand de diagnose ADHD krijgt, kan daarom sterk afhangen van de gekozen onderzoeksmethode en de behandelaar.
Lees verder
Inklappen
‘Geen diagnosefabriek’
De prijzen voor de particuliere onderzoeken lopen uiteen van honderden tot duizenden euro’s. De goedkoopste aanbieder, Kate d’Anvers, rekent 875 euro voor een diagnostisch traject. De duurste is Bzonder, waar diagnostiek 2548 euro kost en een spoedtraject ruim 5000 euro.
Volgens een woordvoerder is Bzonder ‘het tegenovergestelde van een diagnosefabriek’. Het bedrijf zou gestart zijn vanuit een ‘diepgevoelde idealistische missie’ en is gericht op de ‘menselijke maat en expertise’. ‘Daarom duurt het traject ook 5 weken, waar andere aanbieders dit soms zelfs in een dag aanbieden. Ook bij incidentele spoedverzoeken wordt uiteraard niet ingeboet op kwaliteit en zorgvuldigheid.’ Welk deel van de cliënten uiteindelijk met een ADHD-diagnose naar buiten gaat, vertelt Bzonder niet.
D’Anvers noemt de prijzen van concurrenten die tot duizenden euro’s oplopen ‘volkomen absurd’. ‘Het is makkelijk om meer te vragen, maar dat is niet eerlijk bij zo’n kwetsbare doelgroep.’
Follow the Money staat voor radicaal onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Ons werk is mogelijk dankzij het vertrouwen van onze betalende leden. Nog geen lid? Meld je dan nu aan
Een groeiend deel van de particuliere aanbieders biedt onlinediagnostiek aan. Na onlinetests en videogesprekken met een behandelaar kan een cliënt een diagnose ADHD krijgen.
Gz-psycholoog Niek Rosens biedt via verschillende labels – Psycholoog op Afstand, De Internet Therapeut en De Online Psycholoog – ADHD-diagnostiek aan. ‘Dit is marketingtechnisch,’ zegt hij. ‘We gebruiken verschillende namen voor verschillende doelgroepen.’ Voor 990 euro kunnen cliënten vaak binnen een week terecht. ‘Ik heb geprobeerd mij hiermee te onderscheiden. Supersnel en op maat gemaakt.’ Rosens zegt dat de prijs gebaseerd is op eigen marktonderzoek: ‘betaalbaar en toch degelijk, net een Chinese auto, haha.’
Wat kost een ‘reguliere’ diagnose?
Er is geen vaste prijs voor een ADHD-diagnose in de reguliere, door de verzekering betaalde ggz. Een diagnose omvat namelijk verschillende onderdelen, zoals intakegesprekken, tests en overlegmomenten, die per patiënt kunnen verschillen in duur en samenstelling.
De Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) hanteert geen totaalprijs voor een diagnose, maar stelt maximumtarieven per tijdseenheid en type zorgverlener vast. Zo mag een psychiater bijvoorbeeld een hoger tarief rekenen dan een verpleegkundig specialist.
Bij gecontracteerde zorg zijn er afspraken tussen zorgaanbieders en verzekeraars, die vaak lager liggen dan het maximale NZa-tarief. Private zorgaanbieders zijn niet aan deze tarieven gebonden, omdat de kosten volledig door de cliënt zelf worden betaald.
Lees verder
Inklappen
Gezondheidskloof
Hoogleraar orthopedagogiek Batstra is kritisch over de onlinetrajecten. ‘In persoon is het al moeilijk genoeg om ADHD zorgvuldig vast te stellen, laat staan via een beeldscherm.’
Buitelaar, hoogleraar psychiatrie, vindt met name de spoedtrajecten lastig te rechtvaardigen. ‘Er is bij ADHD nauwelijks een reden te bedenken dat je zo snel gezien moet worden. Daar denk je alleen aan bij ontsporingen, zoals suïcidaliteit.’ Ook waarschuwt hij dat de eenzijdige focus op ADHD andere aandoeningen kan verhullen. ‘Zoals een depressie, een persoonlijkheidsstoornis of een gecamoufleerde verslaving.’
Els van den Ban, voorzitter van Stichting ADHD Netwerk en kinder- en jeugdpsychiater, ziet de opkomst van de snelle, vaak online aanbieders genuanceerder. ‘Je kunt ook zeggen dat die organisaties helpen wachtlijsten weg te werken, en dat kan prettig zijn. Maar het moet geen cherry picking worden.’
De voorzitter zegt dat het ‘best mogelijk is’ om online te diagnosticeren, maar benadrukt het belang van face to face-contact. ‘Je ziet als behandelaar beter wat er non-verbaal gebeurt, je hoort iemands stem. Hierdoor zie je hoe waar het is wat iemand zegt of dat iemand slechts een diagnose wil.’
Over één ding zijn de experts het eens: de opkomst van de private markt vergroot de gezondheidskloof. ‘Dat is natuurlijk een groot probleem,’ zegt Buitelaar. ‘Zo ontstaat een tweedeling waarbij zorg vooral toegankelijk is voor mensen die het kunnen betalen.’ Batstra noemt de ontwikkeling ‘schandalig’. Van den Ban vraagt zich daarbij af: ‘Willen wij dit in Nederland? Ongelijke toegang tot zorg?’
Buitenland
Ook in andere landen zijn er zorgen over de privatisering van de ADHD-markt. In het Verenigd Koninkrijk waarschuwen artsen, toezichthouders en beleidsmakers voor een ‘two-tier system’: mensen met voldoende financiële middelen krijgen snel een diagnose en medicatie, terwijl anderen jarenlang moeten wachten binnen de National Health Service (NHS). Door wachttijden die kunnen oplopen tot meerdere jaren wijken steeds meer Britten uit naar privéklinieken, waar diagnoses soms volledig online worden gesteld.
In Ierland spelen vergelijkbare zorgen. Daar lopen wachttijden in de publieke geestelijke gezondheidszorg op tot drie à vier jaar, terwijl private ADHD-diagnoses duizenden euro’s kunnen kosten.
Ook in Australië is een private markt voor ADHD-diagnoses ontstaan, waar aanbieders duizenden dollars vragen voor een diagnostisch traject. Het Koninklijk Australisch College van Huisartsen hekelt de hoge kosten die patiënten uit eigen zak betalen aan particuliere aanbieders. In verschillende deelstaten worden huisartsen opgeleid om ADHD te diagnosticeren. Voorheen mochten daar, net als in Nederland, alleen specialisten zoals psychiaters en psychologen de aandachtsstoornis vaststellen.
Lees verder
Inklappen
ADHD-inflatie
Hoe groot de (private) ADHD-markt in Nederland precies is en hoe snel deze groeit, is onduidelijk. Er is geen instantie die hierover cijfers bijhoudt. Vooralsnog zijn er geen aanwijzingen dat de toenemende druk op de ADHD-zorg zal afnemen.
Zorgverzekeraars signaleren een sterke toename van de vraag. ‘Wij hebben het vermoeden dat er ADHD-inflatie bestaat,’ zegt een woordvoerder van CZ. ‘Dat ligt deels aan de toenemende vraag vanuit de maatschappij, anderzijds lijkt het aanbod ook de vraag te creëren.’ Ook Menzis ziet een groei in de vraag naar ADHD-zorg, oplopende wachttijden en stijgend medicatiegebruik. Volgens de verzekeraar wordt die ontwikkeling mogelijk gevoed door onjuiste verwachtingen – ‘zoals vermeende voordelen voor studie of werk’ – en de invloed van sociale media.
De aanhoudende wachtlijsten in de reguliere ggz zorgen er ondertussen voor dat steeds meer mensen proberen voorrang te krijgen via wachtlijstbemiddeling. VGZ spreekt van een ‘verveelvoudiging’ van het aantal verzoeken sinds 2022. Daarbij zegt de verzekeraar ook signalen te krijgen dat cliënten soms om ‘niet-medische redenen’een diagnose willen, zoals rusteloosheid, concentratieproblemen en impulsiviteit.
Omdat zij geen afspraken hebben met particuliere aanbieders, hebben verzekeraars nauwelijks zicht op de private markt. Zilveren Kruis bekeek de websites van de private partijen waar Follow the Money onderzoek naar deed en constateert dat veel van hen uitsluitend diagnostiek aanbieden – zorg die niet op zichzelf staand wordt vergoed vanuit de basisverzekering. ‘Voor ADHD-diagnostiek én behandeling is een geldige verwijzing van de huisarts nodig,’ zegt een woordvoerder. ‘Omdat het hier om niet-verzekerde zorg gaat, hebben wij geen zicht op de vraag of deze aanbieders voldoen aan geldende kwaliteitseisen en richtlijnen.’