Europa’s grootste kerncentrale is breekpunt voor Poetin én Zelensky

Dit weekend staat de zoveelste ronde van onderhandelingen tussen Rusland, Oekraïne en bemiddelaar Amerika gepland. Het vredesproces zit in een patstelling, waarbij ‘de meest gevoelige kwesties nog steeds onopgelost zijn’, zei de Oekraïense buitenlandminister Andrii Sybiha eerder deze week.

De onderhandelingen lopen stuk op drie twistpunten. Ten eerste de zogenoemde ’territoriale kwestie’, waarbij Rusland meer grondgebied van Oekraïne opeist dan het überhaupt in handen heeft. Ten tweede eist Oekraïne veiligheidsgaranties die moeten voorkomen dat de Russen hen ooit opnieuw aanvallen. En tot slot is er onenigheid op welk moment de wapens worden neergelegd: vóór of nadat een vredesdeal is bereikt.

Vlak bij de frontlinie

Een belangrijk breekpunt binnen die ’territoriale kwestie’ is de kerncentrale in Zaporizja. Het is met zes reactoren de grootste kerncentrale van Europa. De centrale werd kort na de Russische invasie van februari 2022 veroverd door de Russen en ligt nog altijd in door Rusland bezet gebied, vlak bij de frontlinie.

Waarom de kerncentrale zo wordt begeerd? In de eerste plaats is het gezien zijn omvang een bijzonder nuttige energiecentrale, cruciaal voor economische ontwikkeling en voor het leven van burgers, zegt Oekraïne-correspondent Chris Colijn vanuit Kyiv. “Het is een belangrijk symbolisch object dat miljoenen huishoudens kan voorzien van stroom. De centrale kan 6 gigawatt aan stroom genereren, genoeg voor een land als Portugal. In vredestijd genereerde de centrale 20 tot 25 procent van alle elektriciteit in Oekraïne.”

Abrupt einde

Daar kwam een abrupt einde aan op vrijdag 4 maart 2022, toen Russische troepen de kerncentrale veroverden, na zware beschietingen waarbij zelfs brand uitbrak. Een unicum: nooit eerder werd een nog functionerende kerncentrale in oorlogstijd ingenomen. 

Al maakten de gevechten nabij veilig gebruik van de centrale al snel onmogelijk. Op 11 september 2022 werd de zesde en laatste operationele reactor stilgelegd. De kerncentrale heeft nu al ruim drie jaar geen elektriciteit meer geproduceerd. 

Oekraïne en Rusland beschuldigen elkaar al langer van het aanvallen van de kerncentrale, het doorsnijden van elektriciteitsleidingen, en het opblazen van de nabijgelegen Kachovkadam (en daarmee een belangrijk waterreservoir met koelwater voor de kerncentrale). 

Aan de noodstroom

Het is te danken aan technici aan beide zijden van de frontlinie dat de stroomvoorziening ‘onder zeer moeilijke omstandigheden’ is hersteld, zei Rafael Grossi, hoofd van atoomagentschap IAEA, afgelopen najaar. De centrale is meerdere keren afhankelijk geweest van noodstroom. Dieselgeneratoren moesten voorkomen dat een van de reactoren oververhit raakte, wat kan leiden tot een kernsmelting (‘meltdown’) en het vrijkomen van gevaarlijk radioactief materiaal.

“Dat is bij de kernramp van Fukushima ook gebeurd”, zegt Jan Leen Kloosterman, hoogleraar kernreactorfysica aan de TU Delft. “De centrales in Oekraïne zijn wel van een iets ander type met een extra omhulling. Het effect op mens en milieu zal naar verwachting dan ook kleiner zijn. Anderzijds praten we over een oorlogsgebied met wellicht veel minder hulptroepen.”

© EPA / ANP IAEA-chef Rafael Grossi tijdens een bezoek aan de kerncentrale in september 2024.

De kerncentrale wordt nog altijd met kunst-en-vliegwerk overeind gehouden. Voor de Russische invasie was de centrale aangesloten op tien hoogspanningsleidingen. Daarvan zijn er nu nog slechts twee aangesloten, bij lange na niet genoeg om de reactoren weer op te starten, laat VN-atoomagentschap IAEA weten aan RTL Nieuws. Een door het IAEA bemiddeld staakt-het-vuren rond de kerncentrale stelde Oekraïense technici in staat om reparaties uit te voeren.

Toch blijft de situatie broos. Oekraïne vertrouwt er niet op dat de Russen veilig omgaan met de kerncentrale, legt correspondent Colijn uit. Er staat militair materieel op het terrein van de centrale, en de Russen voeren ook aanvallen uit van vlakbij de centrale. Intussen worden Oekraïense medewerkers van de centrale gedwongen om voor Rusland te werken, samen met ingenieurs uit Rusland.

“De situatie ter plaatse is dat de kerncentrale nog altijd volledig is afgeschakeld en wordt nagekoeld”, laat de Autoriteit Nucleaire Veiligheid en Stralingsbescherming (ANVS) weten aan RTL Nieuws. “De koelsystemen en veiligheidssystemen hiervoor zijn beschikbaar en werken, evenals de monitoringssystemen voor stralingsniveaus. Wel blijft de situatie kwetsbaar omdat tot in de directe omgeving van de kerncentrale militaire activiteiten plaatsvinden.”

In slaapstand

De kerncentrale staat daarmee in een soort slaapstand. Wat ook weer gevaarlijk is: door de langdurige stopzetting is grondig onderhoud nodig. Als de reactoren ooit weer worden herstart, vereist dat uitgebreide testen omdat kleine defecten grote gevolgen hebben. Rusland zegt zo’n herstart voor te bereiden zodra ‘de militaire en politieke omstandigheden dit toelaten’.

Want de Russen zien de kerncentrale als cruciaal voor hun bezetting van oostelijk Oekraïne, zegt correspondent Colijn. “Als Rusland de centrale weer aan de praat krijgt, kan het zorgen voor een stabiele energievoorziening voor de bevolking van de bezette gebieden. De mensen die in die gebieden wonen, hebben nu te maken met stroomtekorten. Met een werkende kerncentrale kan Rusland aan die bevolking laten zien: kijk, we zorgen voor jullie, wij verbeteren de situatie steeds en maken het gebied leefbaar. En dat kan het Kremlin gebruiken om aan legitimiteit te winnen in dat gebied.”

Maar ook de Amerikaanse regering toont interesse. “De Amerikanen lijken vooral geld te zien in de kerncentrale”, zegt correspondent Colijn. “Met zoveel stroom kan je bijvoorbeeld grote datacenters laten draaien van Amerikaanse techbedrijven. Het lijkt erop dat Washington daar kansen voor ziet.”

Rusland liet maart vorig jaar weten geenszins van plan te zijn de kerncentrale aan wie dan ook over te dragen. Het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken sprak van een ’teruggave’ aan de nucleaire sector van Rusland  die een ‘voldongen feit’ zou zijn. “Het is onmogelijk om de centrale in Zaporizja onder controle van Oekraïne of een ander land te brengen.”

Maar daar lijkt Rusland – onder druk van Amerika – op terug te komen tijdens de onderhandelingen. Het laatste voorstel is volgens de Amerikanen dat de opgewekte elektriciteit in Zaporizja dan maar moet worden gedeeld door Oekraïne en Rusland, meldde nieuwssite Politico vorig weekend. Een voorstel dat al net zo wankel is als een mogelijke vredesdeal.

Ondertussen blijven de Russen luchtaanvallen uitvoeren op Oekraïne, tijdens één van de strengste winters in jaren: