ReutersEen Oekraiense soldaat bij een bunker in de regio Zaporizja.

  • Bart Rutten

    redacteur Nieuwsuur

  • Bart Rutten

    redacteur Nieuwsuur

Oekraïne heeft een stuk land van ruim 200 vierkante kilometer heroverd op het Russische leger. De laatste keer dat Oekraïne zulke noemenswaardige terreinwinst boekte is tweeënhalf jaar geleden. Voornaamste verklaring voor dit succes: Elon Musks besluit om Starlink uit te zetten voor de Russen.

Zonder de satelliet-internetvoorziening van de Amerikaanse tech-ondernemer kampt Rusland met grote communicatieproblemen, concludeert de Amerikaanse denktank ISW. Grondtroepen kunnen niet of moeilijker verbinding maken met hun hoofdkwartier. Bovendien wordt Starlink gebruikt bij de inzet van drones en het lokaliseren van tegenstanders.

Rusland heeft geen Musk.

Hubert Smeets

Het land dat Oekraïne de afgelopen twee weken terugveroverde, was in de twee maanden daarvoor juist door Rusland ingenomen. Het gebied ligt in de bezette regio Zaporizja en heeft ongeveer de oppervlakte van de stad Amsterdam. De terreinwinst is dus relatief klein, maar volgens Rusland-kenner Hubert Smeets wel van strategisch en psychologisch belang.

Ten eerste omdat Poetin eerder de ambitie uitsprak heel Zaporizja in te willen nemen, ten tweede omdat daar een kerncentrale staat. Rusland bezet die nog altijd en gebruikt het nucleaire complex volgens Smeets als chantagemiddel, ook richting andere landen. “Als daar iets gebeurt en de wind staat de verkeerde kant op, kunnen wij hier in Nederland geen spinazie meer eten.”

Volgens defensie-expert Patrick Bolder is de kans klein dat Oekraïne op korte termijn nog heel veel meer land herovert, ook als de Starlink-blokkade aanhoudt. “De Russen zitten ingegraven, hebben veel meer mensen en blijven veel meer mensen in de strijd gooien.”

EPADe Starlink-satellieten zijn van SpaceX, het tech-bedrijf van de invloedrijke Amerikaan Elon Musk

De ruim 9000 Starlink-satellieten die momenteel in een baan om de aarde vliegen, maken in bijna de hele wereld snel internet beschikbaar. Ook Oekraïne gebruikt het systeem. Een ‘abonnement’ afsluiten voor Starlink is eenvoudig, maar Musk besloot begin deze maand dat Russen dat niet meer mogen.

Een jaar geleden zou Amerika nog hebben gedreigd om Starlink uit te zetten voor Oekraïne. Begin deze maand besloot Musk dus juist hun tegenstander de toegang te ontzeggen. Dat doet hij naar eigen zeggen omdat hij niet wil dat het systeem wordt gebruikt om mensen te doden.

Maar experts vragen zich af waarom de tech-miljardair juist nu Rusland tegenwerkt. “Musk is voor mij een enigma”, zegt Smeets. “Ook is onduidelijk wat nou precies Trumps macht over Musk is.”

Ruslands tech-bluf

Ondanks het terreinverlies bestrijdt het Kremlin dat het wegvallen van Starlink tot problemen leidt. De communicatiechef van het leger vertelde op de staatstelevisie dat er voldoende alternatieven zijn. “Moderne communicatiesystemen die we zelf hebben ontwikkeld.”

Dat is bluf, zegt Bolder. Rusland werkt inderdaad aan een Starlink-alternatief, maar dat is nog niet af. “Het is een soort licht vliegtuig waar je 5G-zenders aan kan hangen. Dat kan de Russen even lucht geven, totdat Oekraïne het uit de lucht schiet.”

ReutersHet Oekraïense leger kan nog wel gebruikmaken van de Starlink-satellieten.

Ook Smeets heeft weinig vertrouwen in Poetins tech-sector. “Rusland heeft geen Musk. De oorlog leidde tot wat innovaties in de oorlogsindustrie, zo kunnen ze nu zelf drones bouwen. Maar over de hele linie raakt hun economie achterop, ook als het gaat om bijvoorbeeld AI-ontwikkelingen. Dat komt onder meer doordat veel hoogopgeleide Russen het land hebben verlaten.”

Families van krijgsgevangenen gechanteerd

Rusland probeert om het Starlink-verbod heen te werken door families van Oekraïense krijgsgevangenen te dwingen een account af te sluiten. Die staat dan geregistreerd op Oekraïens grondgebied en heeft dus geen beperkingen, schrijft The Kyiv Independent. Volgens defensiespecialist Bolder zou Musk daarom kunnen besluiten om ook accounts te blokkeren die zijn aangemaakt in Oekraïense gebieden die door Rusland zijn bezet.

Ook op het gebied van drones kan Musk Rusland nog extra dwarsbomen, zegt Bolder. Het leger van Poetin gebruikt vaak illegaal geïmporteerde Starlink-antennes om de onbemande vliegtuigjes te besturen. Maar Musk kan besluiten zijn satellieten geen verbinding meer te laten maken met antennes die zich met bijvoorbeeld 60 kilometer per uur of sneller voortbewegen.

Moeizame vredesonderhandelingen

Waar de Starlink-ontwikkelingen leiden tot kleine ontwikkelingen aan het front, lijkt het aan de onderhandelingstafel muurvast te zitten. Vredesbesprekingen in het Zwitserse Genève verliepen gisteren “moeilijk” volgens de Oekraïense president Zelensky en werden al na twee uur afgebroken. Wel zijn inmiddels nieuwe gesprekken aangekondigd.

Vooralsnog doet Rusland aan de onderhandelingstafel weinig tot geen concessies aan Oekraïne en andersom blijft Zelensky bij het standpunt dat hij formeel geen grondgebied zal opgeven aan Rusland.