Een lijsttrekker die binnen een week na de verkiezingen optstapt, kandidaten die onder druk worden gezet om hun zetel op te geven en een nummer twee van een partij die zijn plek aan de niet verkozen lijsttrekker geeft. De tombola die na de gemeenteraadsverkiezingen is begonnen is niet bepaald chique ten opzichte van de kiezers. Maar is hiermee sprake van kiezersbedrog?
Nog geen week na de verkiezingen gebeurt er van alles in politiek Drenthe. Johan Derksen zou op basis van voorkeurstemmen een plek in de gemeenteraad van Aa en Hunze mogen innemen voor de VVD. Maar geen haan die er naar kraait dat hij dat niet doet. Al ver voor de verkiezingen maakt Derksen duidelijk slechts lijstduwer te zijn voor de partij en geen plek in de raad te zullen gaan innemen. Niets aan de hand.
Hoe anders is de situatie in De Wolden. GroenLinks-PvdA behaalt daar drie zetels. Het betekent dat lijsttrekker Herman Kuijpers samen met de nummers twee en drie van de lijst plaats zou nemen in de gemeenteraad. Maar nog geen week na de verkiezingen trekt hij zich terug. Zijn manier van werken past volgens hem niet bij de huidige politiek. Een opmerkelijke ommezwaai voor iemand die wel de hele periode campagne voerde.
In Hoogeveen dreigt een scheuring binnen Forum voor Democratie, een van de winnaars van de verkiezingen. Twee kandidaten op de kieslijst kregen honderden voorkeurstemmen, maar als het aan de partijleiding ligt komen zij ondanks het vertrouwen van de kiezers niet in de raad. Die vijf plekken zijn bedoeld voor de nummers een tot en vijf van de kieslijst.
Bij Hart van Emmen geen problemen binnen de partij, nadat nummer twee op de lijst Klaas Bosma meer stemmen kreeg dan lijsttrekker Robart de Jong. Bosma staat zijn plek, zoals in de partij is afgesproken, af aan De Jong.
Op sociale media wordt in sommige gevallen gesproken van kiezersbedrog. Want moet diegene die met voorkeurstemmen is gekozen niet gewoon zijn verdiende plek in de raad innemen? Kees Aarts, hoogleraar Politieke Instituties en Gedrag aan de Rijksuniversiteit Groningen, wil niet zo ver gaan.
“Kiezersbedrog is een heel zwaar woord”, vindt Aarts. “In het geval van die lijsttrekker van GroenLinks-PvdA in De Wolden komt dat nog het dichtst in de buurt. Hij is de nummer een op de lijst en doet het vervolgens toch niet. Is dat bedrog? Het is in elk geval niet de bedoeling.”
Dat Derksen niet in de raad plaatsneemt voor de VVD in Aa en Hunze, dat hadden zijn kiezers kunnen weten, zegt Aarts. “Over de inzet van lijstduwers bestaat discussie, maar binnen Nederland is het duidelijk hoe dit werkt. Je weet van te voren dat zo iemand doorgaans niet in de raad plaatsneemt.”
Opvallender vindt hij het standpunt van Forum voor Democratie. Nummer zes Harald Knegt en nummer acht Rolinka Klooster kregen beiden genoeg voorkeurstemmen om mensen hoger op de kieslijst te passeren en een zetel te claimen, maar dat wil de partij niet.
Het tweetal overweegt op eigen naam in de raad te gaan zitten. “Als zij bereid zijn om hun plek te aanvaarden, dan houdt niets hen tegen. Dit is voor hen een eerste goede test als politicus. Kun je je rug recht houden als je iets wordt gevraagd wat je niet wilt doen?”
“Voor de ruil bij Hart voor Emmen heb ik veel meer begrip”, vervolgt de hoogleraar. “Het gaat maar om een zetel en dat is misschien vervelend voor de kiezer. Toch kan de nummer twee van de lijst er ook niets aan doen dat hij meer stemmen kreeg.”
Maar wanneer is het acceptabel als er dan toch geschoven wordt met kandidaten? “Vanuit kiezersoogpunt vind ik het lastig om een scherpe scheiding te maken”, zegt Aarts. “Ik denk dat er maar weinig kiezers zijn die hierom de volgende keer op een andere partij stemmen. Uiteindelijk kiest iemand doorgaans in eerste instantie voor een partij en kijkt daarna pas op wie hij stemt op de lijst.”