Meta en Google zijn aansprakelijk gesteld voor een verslaving die een Amerikaanse vrouw zegt te hebben ontwikkeld voor socialemedia-apps zoals Instagram en YouTube, zo bepaalde een jury in Los Angeles. Die vindt dat de bedrijven een schadevergoeding van 3 miljoen dollar moeten betalen. Daar komt nog eens 3 miljoen dollar bovenop als geldstraf, omdat Meta en Google volgens de juryleden met opzet handelden of gebruikers hadden misleid.

1. Zijn de apps écht verslavend, of kan het ook door iets anders komen? 

Advocaat Kirsten Maes: “Het verweer van de techbedrijven in deze zaak is inderdaad dat het niet aan de apps ligt, maar aan de persoonlijke omstandigheden van de gebruiker. Zo zou de Amerikaanse vrouw een lastige thuissituatie hebben gehad. 

Ook wijzen ze naar andere oorzaken, zoals dat het aan de telefoon ligt. De jury is daar dus niet in meegegaan en oordeelde dat juist de manier waarop deze apps zijn ingericht een wezenlijke factor speelde in de gezondheidsschade.” 

Bij de inrichting gaat het om functies die gebruikers bewust zo lang mogelijk laten blijven hangen: algoritmes die telkens nóg aantrekkelijkere video’s of berichten aanbieden, video’s die automatisch verder spelen en meldingen die je steeds proberen terug de app in te trekken. Volgens de jury waren de bedrijven op de hoogte van die risico’s, maar grepen ze onvoldoende in.

Amerikaverslaggever Raquel Schilder: “Al jaren proberen mensen in de VS socialmediabedrijven aansprakelijk te stellen, tot nu toe zonder succes.” Daarover legt ze uit in deze video: 

2. Wat zegt deze uitspraak? 

Maes: “Deze uitspraak is baanbrekend. Het is zeker niet vanzelfsprekend dat een jury in Los Angeles dit zou oordelen, want het is in dit soort zaken heel moeilijk om aan te tonen dat socialmediagebruik de oorzaak is van iemands gezondheidsklachten.”

Het is voor het eerst dat in een rechtszaak in de Verenigde Staten een oordeel wordt geveld over de verantwoordelijkheid van techbedrijven voor verslaving aan sociale media. Techjournalist Wouter van Dijke: “De zaak gold als proefzaak. Er zijn nog zo’n 1600 soortgelijke zaken opgestart in de VS. Om te voorkomen dat die allemaal worden behandeld terwijl ze nergens op uitlopen, diende deze zaak als voorbeeld. Nu die is geslaagd, kun je erop rekenen dat er meer voor de rechter worden gebracht.” 

3. Wat betekenen die zaken voor social media-gebruikers in Europese landen zoals Nederland? 

Maes: “In Europa, en dus ook in Nederland, hebben we andere regels. Maar er wordt met veel aandacht naar de uitspraken gekeken die mogelijk voor een sneeuwbaleffect zorgt. Europese toezichthouders en belangenorganisaties zullen de uitspraak bekijken. Mogelijk zijn verklaringen van bijvoorbeeld Meta-baas Mark Zuckerberg interessant voor zaken hier, en het zet het druk op de platforms. Ter vergelijking: een grote claim tegen de tabaksindustrie begon ook in de Verenigde Staten, en kwam later naar Europa.”

Van Dijke: “Over het algemeen zijn Europese regels over socialemediagebruik strenger dan in de VS. Als de bedrijven dus daar aanpassingen doorvoeren, denk ik dat ze dat ook doen voor Europa. Anders krijgen ze de Europese toezichthouders over zich heen.” 

4. Wat doen de techbedrijven nu tegen de verslavende werking van de apps? 

Van Dijke: “Door een rechtszaak van de Nederlandse organisatie Bits of Freedom kun je er sinds begin dit jaar kiezen voor een tijdlijn zonder dat verslavende algoritme. Zo krijg je alleen posts te zien van mensen die je volgt en dus niet van iedereen die voor jou relevant wordt bevonden. Maar dat geldt alleen maar in Nederland. Het lijkt er dus op dat Meta die maatregel zo klein en lokaal mogelijk wil houden, want het kost geld.”

“Er zijn ook andere maatregelen, zoals dat je in de app een tijdlimiet kan instellen, al kon dat al via de telefoons zelf. Je kan in de apps ook aangeven dat je bepaalde content niet wilt zien. Dat werkt als je bijvoorbeeld gevoelig bent voor afgetrainde lijven of content over dieren.”

“Daarnaast zijn er maatregelen voor jongeren. Gebruikers onder de 18 jaar krijgen een melding als ze bijvoorbeeld een uur op Instagram zitten. En na 22.00 uur ’s avonds krijgen zij geen meldingen meer. Als je dat wilt aanpassen, moeten jongeren onder de 16 toestemming hebben van hun ouders. Maar Meta controleert niet standaard of de leeftijd die een gebruiker opgeeft als hij de app installeert, klopt. Je kan er dus makkelijk een paar jaar bij liegen. Aan het verslavende algoritme waardoor je kan blijven doorscrollen verandert nog niks.” 

5. In hoeverre gaan de techbedrijven nu meer maatregelen nemen? 

Maes: “Meta en Google hebben al aangegeven in hoger beroep te gaan. Het is niet duidelijk of ze in de tussentijd aanpassingen gaan doorvoeren, maar wel dat ze deze jury-uitspraak gaan aanvechten.”

Van Dijke: “Maar als de bedrijven geen aanpassingen doen, krijgen ze misschien ook uitspraken uit die ongeveer 1600 andere zaken tegen zich. De bedrijven moeten in deze zaak omgerekend zo’n 2,8 miljoen euro schadevergoeding betalen. Dat is voor zo’n groot bedrijf nog niet zo veel, maar als die bedragen zich opstapelen, loopt het flink op.”