ANP

Door een nieuwe uitleg van het ministerie van Volksgezondheid (VWS) over het maximumaantal kinderen dat een zaaddonor mag verwekken, gaan klinieken die dat aantal hebben overschreden, mogelijk vrijuit. Dat geldt ook voor de inspectie die de vruchtbaarheidsklinieken controleerde.

Een meerderheid van de Tweede Kamer wil opheldering van de minister. “Ik vrees dat de klinieken die in de penarie zitten, onder de juridische consequenties van hun falen proberen uit te komen. Net als het ministerie”, zegt Diederik van Dijk (SGP). Lisa Vliegenthart (Pro): “Hiermee lijkt verantwoordelijkheid te worden ontlopen.”

Maximaal 25 kinderen

Het gaat allemaal om de afspraak dat mannen die sperma doneren aan vruchtbaarheidsklinieken, daar maximaal 25 kinderen mee mogen verwekken. De afgelopen jaren blijkt uit berichtgeving, onder andere van Nieuwsuur, dat klinieken dat aantal regelmatig hebben overschreden. Zeker 85 mannen kregen soms wel 70 kinderen per persoon.

Maar volgens een nieuwe juridische interpretatie van de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) en het ministerie van VWS was het maximumaantal, dat al tientallen jaren geldt, een “advies” en geen “beroepsrichtlijn”.

‘Onvoorstelbare draai’

De inspectie informeerde vorige zomer het ministerie dat de norm eigenlijk een “advies” is uit 1992, bevestigt het ministerie aan Nieuwsuur. Er was “variatie in hoe klinieken het [advies] in de praktijk hadden uitgewerkt”, aldus minister Sophie Hermans (VVD). Daarom is het “met terugwerkende kracht lastig te bepalen of het maximum van 25 kinderen per donor als professionele standaard moet worden gezien”.

Hiermee lijken klinieken die de norm hebben overschreden, te worden vrijgepleit van juridische vervolging.

Stichting Donorkind reageert onthutst en noemt de draai van de inspectie “haast onvoorstelbaar”. “Donorkinderen, ouders en donoren zouden dan tientallen jaren verkeerd zijn voorgelicht. Zo worden hun rechten zomaar weggepoetst.”

Ook experts reageren met ongeloof. Emeritus hoogleraar gezondheidsrecht Johan Legemaate is “stomverbaasd” over de nieuwe uitleg. Volgens hem “kan er geen misverstand over bestaan” dat de norm van 25 kinderen bedoeld was als “een tot de professionele standaard behorende en na te leven beroepsnorm”.

Partijen willen onderzoek naar handelen ministerie

De nieuwe uitleg, te vinden in een evaluatieverslag van de Embryowet uit september, was Kamerleden tot nu toe niet opgevallen. Een Kamermeerderheid van oppositie- én coalitiepartijen (Pro, SGP, ChristenUnie, CDA, D66 en Groep Markuszower) vraagt nu om opheldering van de minister. “Het is zorgelijk en onwenselijk dat er nu onduidelijkheid is ontstaan. Wat ons betreft was de norm zoals die in het verleden gold altijd helder”, zegt Andre Poortman (CDA).

Pro, SGP en ChristenUnie willen daarnaast dat onderzoek naar de misstanden in de vruchtbaarheidsklinieken, ook kijkt naar de rol van de inspectie en het ministerie van VWS. “Alleen zo kan het vertrouwen worden hersteld”, zegt Vliegenthart (Pro).

Van de Kamerleden die Nieuwsuur spreekt, kan alleen Harry Bevers (VVD) de nieuwe uitleg van de inspectie volgen.

De inspectie kwam met de nieuwe uitleg vlak nadat Nieuwsuur vorig jaar juni meldde dat Medisch Centrum Kinderwens in Leiderdorp elf jaar lang tientallen massadonoren creëerde. Op 17 juni 2025 werd op het ministerie een interne notitie opgesteld.

Die notitie is sinds kort in handen van Nieuwsuur. Over de kliniek schrijft het ministerie: “MCK is een private kliniek. Zij zijn in eerste instantie verantwoordelijk en aansprakelijk voor eventuele onrechtmatige daden.” Maar daarna: “De IGJ houdt toezicht op de klinieken. Als hierbij sprake is geweest van falend toezicht, dan kan ook de overheid hiervoor aansprakelijk zijn.”

Maar het ministerie schrijft dat de inspectie niet kón handhaven op de donornorm in vruchtbaarheidsklinieken. “Het feit dat het maximumaantal donorkinderen per donor niet wettelijk is vastgelegd en er uitzonderingen mogelijk waren, betekent dat er toen geen handhavend optreden vanuit de IGJ mogelijk was.”

Daarmee lijkt de overheid ook zichzelf vrij te pleiten van aansprakelijkheid voor misstanden door falend toezicht.

Pas sinds vorig jaar is een maximumaantal gezinnen waaraan een man mag doneren, vastgelegd in de wet. Maar dat daarvoor het maximum van 25 kinderen niet wettelijk was vastgelegd, doet er volgens hoogleraar Legemaate niet toe. “De wet bepaalt sinds 1995 dat een zorgverlener zich dient te houden aan de professionele standaard.”

Hij krijgt bijval van hoogleraar Recht en Gezondheid Mirjam Sombroek van Doorm. De norm “was niet zomaar een ideetje. Het gold als een zwaarwegend medisch en menselijk inzicht. En je ziet, dat is verstandig geweest in het licht van wat er nu allemaal gaande is en welke schadelijke gevolgen er zijn voor de moeders en kinderen.”

De Gezondheidsraad schreef in 2013 over de kwestie een adviesrapport, met de titel: Het maximum aantal kinderen per spermadonor. Evaluatie van de huidige richtlijn. Toenmalig Gezondheidsraad-voorzitter Pim van Gool zegt nu tegen Nieuwsuur dat toen voor iedereen glashelder was “dat de norm bij maximaal 25 kinderen lag”. “Het ging om eventuele aanpassing van een norm van de beroepsgroep, een richtlijn, zoals de ondertitel van het rapport ook aangeeft.”