In het kort:
- Ondanks het verbod worden vapes met smaakjes nog altijd verkocht. Niet alleen door straatdealers via sociale media, maar ook gewoon in winkels.
- Boetes die de voedsel- en warenautoriteit uitdeelt, maken op sommige verkopers geen enkele indruk.
- RTL Nieuws vroeg de resultaten op van inspecties van de NVWA van de afgelopen vier jaar. Daaruit blijkt dat 244 bedrijven zelfs na twee boetes gewoon doorgingen met de handel in illegale vapes. Het gaat dan om verkoop aan minderjarigen, of verkoop van de verboden smaakjesvapes.
- Experts pleiten voor een hardere aanpak, desnoods via het strafrecht.
De NVWA inspecteerde de afgelopen vier jaar duizenden keren op vapes, maar het lijkt dweilen met de kraan open. Uit cijfers die RTL Nieuws via de Wet open overheid (Woo) opvroeg bij de NVWA, blijkt dat bijna de helft van de inspecties in de afgelopen vier jaar leidde tot een boete (43 procent) of waarschuwing (5 procent).
Verkopers hielden zich bijvoorbeeld niet aan het smaakjesverbod of verkochten vapes aan minderjarigen. Het gaat om onder andere tabaksspeciaalzaken, tankstations, supermarkten en avondwinkels.
De schrik zit er bij die verkopers totaal niet in. Zeker 244 bedrijven gingen na twee boetes gewoon door met de overtredingen.
RTL Nieuws ging een dag mee op inspectie met de NVWA. Eén van de verkopers die bezocht werd kreeg voor de veertiende keer een boete. Als de NVWA-inspecteur zegt dat het prettig zou zijn als de verkoper hiermee stopt omdat het een hoop geld kost, zegt de verkoper: “Het is het niet waard.” Maar eerdere boetes weerhielden hem er niet van om de verboden smaakjesvapes gewoon op de toonbank te hebben liggen:
Bij deze winkel liggen de smaakjesvapes gewoon op de toonbank. Strenge regels rondom vapeverkoop
De afgelopen jaren zijn er steeds strengere regels gekomen voor vapeverkopers, omdat het ministerie iets wil doen tegen de grote groep jongeren die is gaan vapen. Zo is het verboden om vapes te verkopen aan jongeren onder de 18 en mogen vapes niet online worden verkocht. Sinds 1 januari 2024 is het smaakjesverbod ingegaan: sindsdien mogen in winkels alleen nog vapes met tabakssmaak liggen. Vapes met een smaakje – die vooral populair zijn onder jongeren – zijn helemaal verboden.
Ook zijn er strenge regels rondom reclame en mogen vapes niet in het zicht staan in de winkel. Dit zijn allemaal regels waar de NVWA op controleert.
Maar het kan nog bonter, blijkt uit de cijfers. 72 van die bedrijven kregen namelijk zeker vijf boetes opgelegd. Zes van die verkopers kregen er tien of meer. Notoire overtreders dus, die de boete gewoonweg voor lief lijken te nemen.
“Het systeem werkt niet goed genoeg”, zegt Herman Bröring, hoogleraar bestuursrecht aan de Rijksuniversiteit Groningen. “Van de bedragen die overtreders nu als boete opgelegd krijgen, liggen ze blijkbaar niet wakker.”
De boete voor een eerste overtreding was het afgelopen jaar maximaal 1360 euro, voor een tweede overtreding was dat maximaal 2060 euro. Voor het overtreden van het smaakjesverbod mag bij de eerste overtreding een hogere boete opgelegd worden, van maximaal 3160 euro. En als verkopers vaker de fout in gaan, kan de boete oplopen tot 22.500 euro. Ook mogen sinds 2025 illegale vapes in beslag genomen worden: de vernietigingskosten van die vapes komen ook voor rekening van de verkoper.
Bröring vraagt zich af of de boetebedragen wel hoog genoeg zijn: “Als verkopers na een boete gewoon doorgaan, dan hebben die boetes blijkbaar geen zin. Dan moet je als handhaver dus meer doen.”
‘Giftige spullen voor kinderen’
Danielle Cohen, arts in het LUMC, strijdt al langere tijd tegen de vape-hype onder jongeren en is verbijsterd door de cijfers. “Dat verkopers keer op keer de fout in gaan is schokkend, vooral omdat hun klanten vaak kinderen zijn. Ze doen het heel bewust, want zelfs na een boete gaan ze door met het verkopen van verslavende giftige spullen aan kinderen en jongeren.”
Cohen vindt het daarnaast zorgelijk dat deze cijfers alleen nog maar iets zeggen over de verkoop van vapes via fysieke winkels en webwinkels, terwijl veel jongeren hun vapes ook via sociale media zoals Snapchat kopen. Ze hoopt dat de NVWA daar ook meer op kan handhaven.
Lees ook Tieners zo verslaafd aan vapen dat ze ’s nachts wakker worden voor een hijsje
Ook bij het Trimbos-instituut zijn de zorgen groot. Onderzoeker Esther Croes: “Als je ziet dat bij 43 procent van de inspecties een boete wordt opgelegd, dan vind ik dat veel. Dan gaat het niet meer over incidenten maar over een onthutsend aantal overtredingen. Bij die notoire overtreders zie je dat de maatregelen die de NVWA oplegt niet afschrikwekkend genoeg zijn.”
Vandaag publiceert het Trimbos-instituut nieuw onderzoek over jongeren en vapen. Croes: “Daaruit blijkt dat jongeren dondersgoed weten hoe schadelijk vapen is voor hun gezondheid. Ze weten óók heel goed dat het verboden is om smaakjesvapes te verkopen. Toch kopen en gebruiken zoveel jongeren deze illegale vapes. We hebben een systeemaanpak nodig waarin de overheid strenge regels stelt en handhaaft, ouders betrokken zijn en het moreel besef bij de illegale verkopers doordringt dat zij giftige, ziekmakende producten verkopen.”
2.400 boetes voor 1.300 bedrijven in vier jaar tijd
Boetes stapelen
De NVWA erkent dat ze te maken hebben met ‘gewiekste’ ondernemers: “Naast verkopers die zich netjes aan de regels houden zien we ook een groep ondernemers die zich heel erg bewust is van onze controles en steeds meer de vapes verstoppen of weghalen, om zo een boete te ontlopen. Dat weten wij. Daar passen we onze inspectiemethodes ook op aan.”
Volgens Pieter Rijswijk van de NVWA is handhaving iets van de lange adem. “Niet morgen, niet volgende week, niet over een maand, maar over een langere tijd zal blijken of dat toch terug te dringen is. Wij blijven terugkomen, soms wel tot tien, zestien keer. Je merkt toch wel over de tijd dat die boetes aankomen en dat dat vervelend begint te worden.”
Lees ook Onderzoekers: sterk bewijs voor relatie tussen vapen en longkanker
Verkopers voor de rechter
Een goede manier om notoire overtreders harder aan te pakken, is via het strafrecht, vindt hoogleraar Herman Bröring. “Gezien wat er op het spel staat, de gezondheid van jongeren, zou het strafrecht een rol kunnen hebben. De stap naar de rechter is vaak effectiever. Dan krijgt zo’n verkoper ook een strafblad.”
Ook de NVWA kijkt naar extra stappen die ze kan zetten om notoire overtreders aan te pakken. Pieter Rijswijk: “Op sommige verkopers maken geldboetes misschien niet meer genoeg indruk. Dan kun je nadenken of we die overtreders niet toch in het strafrecht aan moeten pakken. Daarover zijn we met het Openbaar Ministerie (OM) in gesprek.”
Toch lijkt een snelle oplossing ver weg: het OM laat weten dit soort zaken voorlopig niet op te pakken en wijst terug naar de NVWA voor de handhaving.
Verantwoording
RTL Nieuws heeft via de Wet Open Overheid (Woo) bij de Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit (NVWA) informatie opgevraagd over vape-inspecties. Alle inspecties die de NVWA heeft gedaan die iets met vapes te maken hadden, zijn met RTL Nieuws gedeeld. Het gaat om alle controles in de jaren 2022, 2023, 2024 en 2025.
De NVWA controleert vooral risicogestuurd: dat betekent dat ze vooral inspecteren bij verkopers waar ze een overtreding verwachten, bijvoorbeeld omdat ze er een melding over hebben gekregen.
De inspecties zijn geanonimiseerd gedeeld. RTL Nieuws weet dus niet de namen van bedrijven, alleen de plaatsen waarin ze gevestigd zijn en in welke branche deze verkopers actief zijn.