‘We moeten ons brein niet ontprikkelen, maar ánders prikkelen’

‘Ik ben een beetje overprikkeld.’ Neurobioloog, podcastmaker en De Slimste Mens-winnaar Brankele Frank hoorde het de laatste jaren steeds vaker om zich heen. “Ik had een beetje een haat-liefdeverhouding met het woord. Ik dacht: wat bedoelen mensen daar nou eigenlijk mee? Wat ís dat, overprikkeld zijn? 

Tegelijkertijd begreep ik het intuïtief ook wel weer. Ik heb genoeg gedeald met stress, waarbij elk geluidje te veel was, dus ik snap het idee dat er een taks zit aan je verwerkingsvermogen.” 

Overprikkeling = stress?

Geïntrigeerd door dit schijnbaar nieuwe fenomeen, besloot ze op onderzoek uit te gaan. Is overprikkeling niet gewoon hetzelfde als stress, en ontprikkelen hetzelfde als ontspannen? Om daar alvast het antwoord op te geven: nee, dat is het niet. Maar wat is overprikkeling dan wel?

Om te beginnen is de ene overprikkeling de andere niet, legt Frank uit. “Mensen met niet-aangeboren hersenletsel kunnen daadwerkelijk overprikkeld raken omdat hun prikkelverwerking schade heeft opgelopen. Zij kunnen bijvoorbeeld het licht van de zon niet meer verdragen, of niet naar buiten zonder noisecancelling koptelefoon. Dat noemen we medisch-klinische overprikkeling.” Daarnaast zijn er mensen die zich ergens op het spectrum bevinden, ADHD hebben of hoogsensitief zijn. “Bij hen verloopt de prikkelverwerking ook anders. Zij ervaren prikkels intenser.”

Mentale vermoeidheid

En dan is er nog de rest: de goegemeente, die volgens Frank iets anders bedoelt met overprikkeld zijn. “Zij bedoelen meer dat er veel op ze af is gekomen gedurende de dag en dat ze zich daardoor overweldigd voelen. Ze weten dan niet goed meer wat ze moeten doen met alle prikkels die ongewild hun aandacht vragen. Voor hen is overprikkeldheid eigenlijk hetzelfde als mentale vermoeidheid.”

Die mentale vermoeidheid an sich is geen nieuw fenomeen. Dat mensen instorten na een lange periode van chronische stress komt al eeuwen voor, ontdekte Frank toen ze onderzoek deed voor haar vorige boek Over de kop, over burn-outs. 

“Tot in de Griekse oudheid kwam ik ziektebeelden tegen die één-op-één zo lezen. In de afgelopen eeuwen zijn vergelijkbare ziektebeelden ook vaak gediagnosticeerd. Telkens werd dan de moderne, veranderende tijd als schuldige aangewezen. De industrialisatie, de stoomtrein, de telegraaf: ze gingen allemaal gepaard met dit soort klachten.”

In die zin is het niet verwonderlijk dat we nu weer zo bij bosjes uitvallen. Internet, smartphones, AI: “De boel is flink opgeschud en iedereen moet maar harder blijven rennen om het bij te houden, waardoor we massaal tegen de muur aan lopen.”

Meer prikkels dan in de middeleeuwen?

Maar of we tegenwoordig méér last hebben van mentale vermoeidheid dan pak ‘m beet een eeuw geleden, is moeilijk te meten. “Er wordt weleens gezegd dat we nu op één dag meer prikkels binnenkrijgen dan mensen in de middeleeuwen in hun hele leven. Dat is lekkere clickbait, maar het is niet hard te maken.” 

© Tatjana Almuli Brankele Frank: “Ook ik heb genoeg gedeald met stress, waarbij elk geluidje te veel was.”

De prikkels waren vooral ánders, en de bandbreedte van wat mensen aan prikkels konden verwerken was dat ook. 

“Je hersenen kunnen zich aanpassen aan de hoeveelheid prikkels die op je afkomt. Denk maar aan de kinderfilms die je vroeger zelf keek. Als je die nu terugkijkt, vind je ze waarschijnlijk moordend saai, zo langzaam. Maar als we destijds van de ene op de andere dag die supersnelle filmpjes van nu hadden moeten kijken, dan waren we helemaal gek geworden. Je hersenen hebben tijd nodig om eraan te wennen.”

Ons brein kan het niet bijbenen

En dat laatste is waar het nu wringt. De snelle filmpjes kunnen we handelen, maar de toegenomen hoeveelheid aandachtvragende prikkels niet. We worden omringd door schermen die ontworpen zijn om onze aandacht continu vast te houden. 

“De afgelopen jaren zijn de technologische veranderingen veel sneller gegaan dan onze hersenen zich hebben kunnen aanpassen.” Dat zoveel mensen daaronder lijden, zou ons aan het denken moeten zetten, vindt Frank. “We zouden ons achter de oren moeten krabben: Hoe willen we hiermee omgaan? Kunnen we onze maatschappij ook anders inrichten?”

Ze voorziet een radicale terugkeer naar de offlinewereld. “Onbereikbaar zijn is een soort luxe geworden, waarvan steeds meer mensen doorkrijgen hoe lekker het is. Ik denk dat we een omslagpunt gaan bereiken in hoe we met onze telefoons omgaan. We vinden het eigenlijk helemaal niet leuk om er zoveel tijd op door te brengen, toch doen we het allemaal omdat het ons niet lukt om dat ding weg te leggen. Niemand wordt daar gelukkiger van.”

Wat werkt tegen overprikkeling

Rúst hebben we nodig. Maar ook weer niet te veel. Wat je bijvoorbeeld beter niet (te vaak) kunt doen, is in een prikkelarme ruimte gaan zitten, zoals die er op steeds meer publieke plekken zijn. 

“Mensen denken vaak ten onrechte dat tegenover drukte stilte gezet moet worden. Op korte termijn kan zo’n decompressiemomentje wel even goed zijn, maar het is geen structurele oplossing voor je overprikkeld voelen. Het uit de weg gaan van prikkels kan je namelijk juist gevoeliger maken voor prikkels, en dan ben je nog verder van huis.”

Om een overvraagd brein te kalmeren, kun je beter gaan wandelen in de natuur dan je terugtrekken met een noisecancelling koptelefoon, zegt ze. “In de natuur is veel geluid, maar dat is geluid waar we rustig van worden.” Lichamelijke en zintuiglijke ervaringen werken over het algemeen het best tegen overprikkeling, weet Frank. 

Houthakken, breien, tekenen

“Als je hersenen moe zijn, moet je ze niet ontprikkelen maar op een andere manier prikkelen, zodat ze niet blijven vastzitten in de cognitieve denkmodus. Ga iets met je handen of lichaam doen. Dans, maak muziek, ga wandelen, houthakken, breien of tekenen.” Of lees Het Grote Ontprikkelboek, waarin ook ontprikkelende puzzels, kleurplaten en oefeningen staan.

‘Het Grote Ontprikkelboek’, samengesteld door Brankele Frank en met bijdragen van o.a. Stefan van der Stigchel, Nina Polak, Maaike Ouboter en Thijs Launspach, is nu verkrijgbaar.

Klik hier voor meer Lifestyle