Elke vrijdagochtend lopen de ministers langs een haagje journalisten bij het ministerie van Algemene Zaken. Ze worden bevraagd over hun dossiers – de onderwerpen lopen doorgaans sterk uiteen. Deze vrijdagochtend spraken veel van de ministers vooral over één onderwerp: geweld.

Geweld tegen politie, tegen ambulancemedewerkers, tegen journalisten, tegen lokale politci. Geweld bij protesten tegen asielzoekerscentra en bij de gemeenteraadsverkiezingen. En bovenal ging het over het geweld van de nacht ervoor, toen een aanslag werd gepleegd op het D66-partijbureau in Den Haag.

Een explosief werd door de brievenbus geduwd en ging af. Eén ruimte daarnaast vond een lezing van jongerenafdeling Jonge Democraten (JD) plaats, met als spreker oud-topdiplomaat Karel van Oosterom. „We hoorden dat er iets naar binnen werd gegooid”, zei een aanwezige tegen NRC. Zijn naam is bij de redactie bekend en wordt uit veiligheidsoverwegingen niet genoemd. „Ik keek naar rechts en toen zag ik iets van vuurwerk afgaan.” De aanwezigen hadden na de explosie de voordeur gebarricadeerd en waren via een vluchtroute naar buiten gegaan. Niemand raakte gewond.

Dat had zomaar anders kunnen aflopen, zei D66-fractievoorzitter Jan Paternotte vrijdagmiddag, voor de gehavende deur van het kantoor: „Ze stonden op het punt te vertrekken. Het is een klein wonder dat niemand gewond is geraakt. Als die aanslag een paar minuten later was gepleegd, dan hadden heel veel mensen in de hal gestaan. En dan lagen nu heel veel mensen in het ziekenhuis.”

Over de dader is alleen bekend dat het een 37-jarige man zonder vaste woonplaats is. Zijn motief is niet duidelijk. Maar de ministers maken een voor een duidelijk dat ze de aanslag zien als een aanval op de politiek.

VVD-leider Dilan Yesilgöz – die al jaren streng wordt beveiligd omdat ze doelwit is van de georganiseerde misdaad – zei: „Dit is bedoeld om mensen monddood te maken.” Als dat lukt, gaat „onze democratie gewoon kapot”.

We zien bijna elke week wel ergens dat sommige mensen denken dat ze met geweld en intimidatie hun punt kunnen maken

Rob Jetten

Minister-president

De aanslag is „de bijl aan de wortel van de democratie”, zei minister van Justitie David van Weel (VVD). Minister van Binnenlandse Zaken Pieter Heerma (CDA) zei: „Een aanslag op een partijkantoor van een politieke partij is eigenlijk altijd ook een aanslag op de democratie.”

Volgens premier Rob Jetten (D66) staat de aanslag niet op zichzelf: al dat geweld komt uit hetzelfde vaatje, zei hij bij zijn wekelijkse persconferentie in Nieuwspoort: „Ik wil het eigenlijk vooral breder trekken. We zien bijna elke week wel ergens in het land dat sommige mensen denken dat ze met geweld en intimidatie hun punt kunnen maken.”

Asieldemonstraties

Het meest in het oog springen asieldemonstraties die uit de hand lopen. Bijvoorbeeld in Loosdrecht waar relschoppers de afgelopen tijd vaak in botsing kwamen met de politie.

Maar asiel is slechts een klein stukje. Volgens de Nederlandse Vereniging voor Raadsleden (NVvR) wordt een derde van de raadsleden bedreigd, een verdubbeling sinds 2022. En dat gaat niet alleen over asiel: recent werd een man veroordeeld die op Facebook schreef dat het de Amersfoortse D66-wethouder Tyas Bijlholt „goed zou staan” als hij een „kogelgat in het voorhoofd” had. Bijlholt gaat over parkeerbeleid.

Een ander voorbeeld: de vakbond CNV concludeerde in 2024 dat 31 procent van de hulpverleners „met fysiek geweld in aanraking” komt, en 71 procent met schelden en bedreigen. En volgens PersVeilig nam het aantal meldingen van geweld of bedreigingen tegen journalisten sinds 2020 toe van 121 naar 262 gevallen per jaar.

De AIVD wijdde in zijn jaarverslag van 2025 een hoofdstuk aan „anti-institutioneel extremisme”. De dienst schreef: „Dit brede kwaadaardige-elite-narratief vindt weerklank binnen alle lagen van de bevolking. Van een zeer klein deel van de aanhangers gaat een gewelddadige dreiging uit. Zij richten zich op mensen die deze elite zouden vertegenwoordigen.”

Of al die kwesties aan elkaar verbonden zijn, zoals Jetten meent? „Ik vrees van wel”, zegt bijzonder hoogleraar Polarisatie & Veerkracht Hans Boutellier van de Vrije Universiteit. „We moeten concluderen dat we in de 21ste eeuw in toenemende mate vijandgedreven politieke verhoudingen zien.” Het vertaalt zich naar groeiende „regelrechte systeemhaat”, zegt Boutellier. Die richt zich de ene keer op politici en dan weer op brandweerlieden of ambulancebroeders tijdens Oudjaarsnacht.

Dat lijkt volgens hem te liggen aan „een technocratisch systeem waarvan mensen het gevoel hebben dat het weinig met hen te maken heeft”. D66 – waaraan de labels kosmopolitisch, randstedelijk en hoogopgeleid kleven – wordt door sommigen gezien als een „representant” van dat systeem, „afgezien van of daar wat in zit”.

Malieveldrellen

De afgelopen jaren was D66 vaker doelwit van geweld. Tijdens de Malieveldrellen van afgelopen september werd het D66-partijbureau belaagd door demonstranten die met Prinsenvlaggen (een NSB-symbool) zwaaiden en extreemrechtse leuzen scandeerden. Mensen probeerden een brandende vuilcontainer naar binnen te duwen.

Het verschil tussen toen en nu, meent premier Jetten, is dat deze vuurwerkbomaanslag heel specifiek op het partijbureau gericht was. Destijds weigerden demissionair VVD-ministers Eelco Heinen (Financiën) en Foort van Oosten (Justitie) het geweld ‘politiek’ te noemen. Dat terwijl de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid Van Oosten expliciet had geadviseerd dat wél te doen, onthulde NRC.

Oud-partijleider Sigrid Kaag kreeg te maken met een extreme hoeveelheid bedreigingen, online en fysiek. Het dieptepunt: in 2022 verscheen een complotdenker met een brandende fakkel voor haar woning. De geweldsdreiging, en hoe haar gezin daaronder leed, was de primaire reden dat ze de politiek verliet in 2023.

De dochters van Kaag hadden in een interview met College Tour gezegd dat ze bang waren dat hun moeder hetzelfde lot zou treffen als voormalig D66-leider Els Borst. Kaag, die de beelden te zien kreeg in de uitzending, schoot vol.

Borst, onder meer minister van Volksgezondheid rond de eeuwwisseling, werd in 2014 vermoord in haar garage in Bilthoven door een verwarde man. In de rechtbank verklaarde hij dat hij Borst had gedood omdat zij betrokken was bij de totstandkoming van de Nederlandse euthanasiewetgeving. Iedereen die de D66-gang in de Tweede Kamer op loopt wordt even aan haar herinnerd, door een levensgrote kartonnen cut-out van Borst die de gang inkijkt.

Geef cadeau

Deel

Mail de redactie