Opnieuw trekt een wolk van verdenking over president Ramaphosa en de Zuid-Afrikaanse politiek

Heel veel dollarbiljetten verstopt in een bankstel op een boerderij. Daar was het mee begonnen. Op Phala Phala, een commerciële wildboerderij van Cyril Ramaphosa in het noordoosten van Zuid-Afrika, werd in 2020 ruim een half miljoen dollar aan contant geld gestolen. Volgens de Zuid-Afrikaanse president was het geld afkomstig uit de verkoop van buffels, waarin hij handelt. Maar waarom zat het geld in een meubelstuk? Waarom werd de diefstal niet op de gewone manier bij de politie gemeld, maar liet Ramaphosa zijn eigen veiligheidschef het onderzoek ernaar leiden?

Het waren allemaal vragen die in 2022 zwaar genoeg werden geacht voor een mogelijke afzettingsprocedure. Die procedure was bedoeld om duidelijkheid te scheppen over de vraag of de president zich na de diefstal aan de wet hield, of juist zijn ambt had gebruikt om een gênante zaak stil te houden. Nog vóór de kwestie volledig kon worden onderzocht, stemde het ANC, Ramaphosa’s partij die toen nog de absolute meerderheid had in het parlement, de procedure weg.

Vier jaar later is ‘Phala Phala’ terug in de Zuid-Afrikaanse politiek. Het Constitutionele Hof vernietigde vrijdagavond het besluit waarmee het parlement de afzettingsprocedure had geblokkeerd. Opperrechter Mandisa Maya maakte duidelijk dat het parlement die deur er niet zomaar voor had mogen dichttrekken, dat dit in strijd was met de grondwet. Een rapport waarin een onafhankelijk panel stelt dat Ramaphosa zich moest verantwoorden voor mogelijke schendingen van de grondwet, moet nu alsnog naar een afzettingscommissie.

Uitputtingsslag

Voorlopig lijkt het presidentschap van Ramaphosa, sinds 2018 aan de macht en bezig aan zijn tweede termijn, niet direct in gevaar. Zelfs als zo’n commissie uiteindelijk afzetting aanbeveelt, is daarvoor in de Nationale Vergadering een twee-derdemeerderheid nodig. En daar heeft het ANC nog meer dan een derde van de zetels.

In 2022 kon hij ‘Phala Phala’ overleven omdat zijn ANC de absolute meerderheid had in het parlement. In de verkiezingen van 2024 verloor de partij die positie voor het eerst sinds 1994. Het dwong de partij een regering te vormen met oude tegenstanders, onder wie de Democratic Alliance (DA).

Nu wacht Ramaphosa, in de jaren negentig de rechterhand van Nelson Mandela, mogelijk een maandenlange, openbare uitputtingsslag en moet hij regeren terwijl een afzettingscommissie zijn handelen opnieuw fileert. Voor een president wiens gezag juist rust op de belofte van schone politiek is dit uiterst ongemakkelijk. In zijn eerste grote parlementaire rede na de vorming van de coalitieregering beschreef Ramaphosa de nieuwe politieke orde nog met woorden als verantwoording, transparantie, integriteit en goed bestuur. Nu dreigt hij zelf langs die maatlat te worden gelegd.

De afgemeten reactie van DA-partijleider Geordin Hill Lewis liet zien hoe lastig ‘Phala Phala’ is voor de coalitie die Ramaphosa overeind houdt. Plichtmatig noemde hij de uitspraak „een ernstig moment” en beloofde hij dat zijn partij volledig en constructief zal deelnemen aan het werk van de afzettingscommissie. De ongemakkelijke werkelijkheid blijft dat Ramaphosa’s belangrijkste coalitiepartner straks moet meewerken aan een onderzoek naar de president met wie zij tegelijk het land bestuurt.

Voor de oppositie is ‘Phala Phala’ een dankbaar wapen om Ramaphosa’s morele gezag aan te vallen. Oppositieleider Julius Malema, die mede de zaak naar het Constitutionele Hof bracht, telt zijn politieke winst al uit: het heropenen van het dossier dwingt Ramaphosa te regeren vanaf de verdedigingslinie. Malema, ooit zelf ANC-jongerenleider, sprak vrijdag van een „overwinning van de grondwet” en formuleerde de politieke inzet voor de komende maanden: wil het ANC geleid worden door een president boven wie zo’n wolk van verdenking hangt?

Volgens recent onderzoek staat zelfs het vertrouwen in de democratie als regeringsvorm onder druk

Ramaphosa, zelf oud-vakbondsleider en anti-apartheidsactivist, kwam in 2018 aan de macht na de jaren van president Jacob Zuma, onder wie corruptie de instellingen van Zuid-Afrika had uitgehold. Onderdeel van zijn belofte was hervorming: het vertrouwen in de rechtsstaat herstellen, de economie aanzwengelen en het vertrouwen terugwinnen voor de staatsorganen die onder Zuma waren aangetast.

Ramaphosa kan wijzen op tekenen van voorzichtig herstel. In november waardeerde kredietbeoordelaar S&P Zuid-Afrika voor het eerst in bijna twintig jaar op. Maar kiezers beoordelen een regering niet op kredietratings alleen. Op veel andere terreinen boekt Ramaphosa’s regering onvoldoende vooruitgang. Een Afrobarometer-peiling van maart liet zien dat Zuid-Afrikanen verdeeld zijn over de vraag of de coalitieregering hun problemen rond werkloosheid, onveiligheid en corruptie kan oplossen.

De terugkeer van de Phala Phala-kwestie voedt een oud vermoeden van veel Zuid-Afrikanen: dat de macht in Zuid-Afrika zichzelf beschermt. Juist daarom was deze zaak zo schadelijk: de man die het cynisme van Zuid-Afrikanen over hun politiek moest temperen, werd door datzelfde cynisme ingehaald.

Ramaphosa zei vrijdag het besluit van het hof te respecteren, beloofde zijn medewerking en benadrukte dat niemand boven de wet staat. Dat soort uitspraken zal maandenlang naast de feiten van ‘Phala Phala’ worden gelegd.

Onvrede in grote steden

Voor het ANC komt de heropening van de zaak op een ongunstig moment. Met lokale verkiezingen in november vreest de partij vooral in grote steden, waar de onvrede al lang sluimert, verder te verliezen. Die sombere stemming werd in maart zichtbaar in verkiezingsonderzoek van de Human Sciences Research Council: onderzoeker Benjamin Roberts sprak van het „moeilijkste electorale klimaat in drie decennia”. Daarin sprongen het lage vertrouwen en brede frustratie over politieke leiders het meest in het oog, maar ook iets diepers: het vertrouwen in de democratie als regeringsvorm staat onder druk.

Daarmee raakt de afzettingsprocedure aan een bredere vraag over Ramaphosa’s politieke houdbaarheid. In 2027 kiest het ANC een nieuwe partijleider. Er is geen duidelijke opvolger die zowel de partij bijeenhoudt als de coalitie bestuurbaar maakt. Zolang dat zo is, blijft Ramaphosa voor veel leden van het ANC de minst riskante optie. Dat zegt minder over zijn kracht dan over de onzekerheid over wat na hem komt.

Geef cadeau

Deel

Mail de redactie