Toen de Amerikaanse president Donald Trump zijn bezoek aan Beijing eind maart uitstelde vanwege de oorlog die Amerika met Israël tegen Iran begon, was het plan dat die later in het voorjaar beëindigd zou zijn. Maar ook zes weken later overschaduwt de situatie in de Golfregio zijn ontmoeting met de Chinese president Xi Jinping.
Tijdens de gesprekken tussen beide presidenten zal Iran op de agenda staan. De verwachting is dat Trump zijn Chinese ambtgenoot onder druk zal zetten om Iran, een goede partner van China, aan te sporen tot onderhandelingen of heropening van de Straat van Hormuz, zegt Frans-Paul van der Putten, oprichter van China Geopolitics en verbonden aan instituut Clingendael.
Hij denkt dat Trump haast heeft met de Iran-kwestie, nu de Congresverkiezingen in de Verenigde Staten er aankomen en de impopulaire oorlog ongunstig is voor zijn binnenlandse positie. Hoewel onduidelijk is hoe groot China’s invloed op Iran is, lijkt het land een constructieve rol te willen spelen in het oplossen van het conflict, waar het ook zelf steeds meer negatieve economische gevolgen van ondervindt. „Zeker sinds de Verenigde Staten zijn begonnen met het blokkeren van schepen die uit Iran komen. Die schepen die olie vervoeren gaan voornamelijk naar China.”
Hoewel China een grote strategische oliereserve heeft, zorgt de blokkade toch voor tekorten, met name bij bedrijven die olie niet als brandstof, maar als grondstof gebruiken. Verschillende speelgoedfabrieken, door Amerikaanse importheffingen toch al in zwaar weer, gingen bijvoorbeeld recent failliet door gestegen plasticprijzen.
De oorlog in Iran trekt ook een bredere wissel op de machtsbalans tussen beide grootmachten, ook in Azië. De VS gebruikten in de oorlog grote hoeveelheden munitie en verplaatsten materieel en manschappen uit onder meer Japan naar de Golf. Dat heeft „de tekortkomingen van Amerika’s wereldwijde militaire hegemonie blootgelegd”, zei een gepensioneerde Chinese militair vorige week in The New York Times. Analisten betwijfelen in de krant of de VS nu in staat zouden zijn Taiwan te verdedigen, als China het eiland zou aanvallen.
Lees ook
Vergeleken met de VS oogt China opeens als de ‘good guy’
Gebrek aan voorbereiding
Zo lijkt Trump opnieuw aan iets te zijn begonnen zonder de langetermijngevolgen te overzien. Dat gold ook voor de handelsoorlog vorig jaar, toen hij China hoge importheffingen oplegde in de hoop het Amerikaanse handelstekort met China terug te dringen. China reageerde met zijn eigen heffingen die de consumentenprijzen in de VS opdreven, en met beperkingen op de uitvoer van kritieke grondstoffen die veel Amerikaanse industrieën in grote productieproblemen brachten. Zo trof de handelsoorlog de eigen maakindustrie die Trump juist wilde beschermen.
De escalatie eindigde afgelopen oktober in het Zuid-Koreaanse Busan, toen Trump en Xi na een persoonlijke ontmoeting afspraken maakten om de importheffingen en uitvoerbeperkingen grotendeels op te schorten. Nu is de vraag of die wapenstilstand kan worden voortgezet.
Deze week ontmoeten Amerikaanse en Chinese handelsdelegaties elkaar nog in Seoul voor laatste onderhandelingen. Hoewel er geen grote afspraken worden verwacht, zouden er een paar flinke deals uit de ontmoeting tussen Xi en Trump moeten komen, zoals nieuwe Chinese bestellingen van Amerikaanse soja, en dat afspraak dat China vijfhonderd vliegtuigen gaat kopen van het Amerikaanse Boeing. Boeingtopman Kelly Ortberg kreeg eind vorige week een uitnodiging om aan te sluiten in Beijing, net als een aantal andere Amerikaanse ondernemers, onder wie Elon Musk en Tim Cook van Apple.
Dat zij op die uitnodiging zo lang moesten wachten, tekent het gebrek aan voorbereiding van de top, een probleem dat volgens China-expert en voormalig Amerikaans topambtenaar Susan Shirk volledig te wijten is aan de Amerikanen. „Ik weet dat de Chinese kant er erg door is gefrustreerd”, zei ze recent tijdens een forum van de Chinese denktank Center for China and Globalization in Beijing.
Presidentiële ontmoetingen zijn „normaal gesproken” het eindstation van uitgebreide gesprekken op lagere niveaus van de bureaucratie, aldus Shirk. Al dat contact tussen beide regeringen is een cruciaal onderdeel van diplomatie en het versterken van wederzijds vertrouwen en begrip.
Tijd kopen
Zonder die voorbereiding draait het veel meer om het directe contact tussen Xi en Trump. Dat kan goed werken voor het sluiten van directe compromissen, maar wordt gezien als een slecht recept voor voortgang op ingewikkelde geopolitieke dossiers of het herstellen van de contacten tussen beide landen, die nog altijd veel zwakker zijn dan voor de pandemie. Zo is er nog maar een handvol Amerikaanse journalisten in China, van wie er dit voorjaar opnieuw één werd uitgezet.
In die context lijkt het hoogste haalbare om de detente die een half jaar geleden in Busan werd gesloten voort te zetten. Als vrijdag wordt bevestigd dat de leiders elkaar later dit jaar opnieuw willen ontmoeten, tijdens een mogelijk bezoek van president Xi aan de VS of tijdens een APEC-top in Shenzhen in november, neemt de kans toe dat de stabiliteit in ieder geval dit jaar aanhoudt.
Beide partijen hebben belang bij het vermijden van een terugkeer naar escalatie, gezien de wederzijdse afhankelijkheid – de VS van Chinese kritieke grondstoffen en China van bijvoorbeeld westerse chiptechnologie. Met een verlengd bestand kopen ze tijd om die afhankelijkheid te verminderen.
Lees ook
De VS hebben ASML hard nodig in de bloedstollende AI-race met China – en werken aan een ingreep die voor iedereen beroerd kan uitpakken
Ze lieten de afgelopen maanden ook merken dat de messen geslepen blijven. Zo kondigde China nieuwe regelgeving aan die de staat meer macht geeft om in te grijpen bij buitenlandse bedrijven en blokkeerde het een Amerikaanse overname van de oorspronkelijk Chinese AI-start-up Manus. Toen de VS in april sancties oplegden aan Chinese olieraffinaderijen die Iraanse olie verwerken, zette China anti-sanctiewetgeving in die het Chinese banken verbood aan de Amerikaanse sancties mee te werken.
Concessies over Taiwan
De Chinese minister van Buitenlandse Zaken Wang Yi waarschuwde zijn Amerikaanse ambtgenoot Marco Rubio onlangs in een telefoongesprek dat Taiwan „het grootste risico” vormt in de onderlinge relatie. Hij maande de VS om „de juiste keuzes te maken om ruimte te scheppen voor Chinees-Amerikaanse samenwerking en zich in te spannen voor wereldvrede”.
Het democratisch bestuurde eiland wordt door China beschouwd als een afvallige provincie, die vroeg of laat onder het gezag van Beijing moet worden gebracht, een standpunt dat de VS „erkennen”, maar niet overnemen. Washington is de belangrijkste veiligheidspartner van Taiwan, waaraan het ook dit jaar weer voor miljarden dollars wapens leverde.
Xi zou Trump tijdens het bezoek tot concessies over Taiwan willen bewegen, bijvoorbeeld door die wapenleveranties in te perken of pauzeren, of zelfs door zich expliciet tegen Taiwanese onafhankelijkheid uit te spreken.
Het is een bron van trots voor hem. Hij beschouwt Taiwan als een onderdeel van China
Donald Trump
over het belang dat Xi aan Taiwan hecht
Trump zaaide in de voorbije maanden soms twijfel over de Amerikaanse steun aan Taiwan, zoals toen hij in januari zei dat het „aan Xi” was wat hij met Taiwan zou doen. „Het is een bron van trots voor hem. Hij beschouwt het als een onderdeel van China.” Al wees hij een Chinese invasie af: „Ik heb tegen hem gezegd dat ik heel ongelukkig zou zijn als hij dat deed. Hij doet het misschien als we een nieuwe president hebben.”
Volgens Van der Putten ruikt Beijing inderdaad kansen om „iets te bereiken” op Taiwan. „Ik denk dat China heeft gezien dat Trump niet echt geïnteresseerd is in Taiwan. Hij heeft totaal geen betrokkenheid bij het lot van het Taiwanese volk. Dus dit is wel een goed moment voor China om te proberen iets af te spreken.”
Dat zou wisselgeld kunnen zijn voor andere punten die de Amerikanen belangrijk vinden. „Er is nu wel een kans omdat de VS iets willen met China richting Iran, bijvoorbeeld. Ik kan me voorstellen dat China denkt: nou, we kunnen misschien wel iets betekenen als jullie ook iets voor ons kunnen doen rond Taiwan.”
Veiligheid van AI
Ook de veiligheid van AI staat tijdens de top naar verwachting op het programma. Hoewel de VS en China verreweg de belangrijkste producenten van AI-modellen zijn, hebben beide landen tot nu toe op diplomatiek niveau nauwelijks over de risico’s van de nieuwe technologie gepraat. Sinds de lancering van het nieuwe Amerikaanse model Mythos, dat volgens Chinese staatsmedia „ongekende” cyberaanvallen zou kunnen uitvoeren, groeit zeker aan Chinese kant de interesse in meer dialoog op dit vlak. Maar juist ook in dit dossier zit de rivaliteit van beide grootmachten en achterdocht over hoe technologische informatie zou worden gebruikt substantiëlere samenwerking in de weg.
Dat er deze week na negen jaar – president Biden is tijdens zijn ambtstermijn nooit in China geweest – weer een Amerikaanse president het land bezoekt is een succes op zich, ook als grote doorbraken uitblijven. En één diplomatieke traditie blijft wel overeind: China maakte vorige maand bekend dat het twee panda’s uitleent aan de dierentuin in het Amerikaanse Atlanta, als „bijdrage aan de vriendschap tussen beide volkeren„.
Geef cadeau
Deel
Mail de redactie