EU-plannen om ook CO2-uitstoot van burgers te beprijzen kunnen energiearmoede vergroten, ziet PBL

Het is in de huidige energiecrisis een vreemd gegeven: de prijzen voor fossiele brandstoffen zijn al ongewoon hoog, en daar komt nog een schepje bovenop. Niet door geopolitieke spanningen, maar door Europese regels bedoeld om de CO2-uitstoot door burgers duurder te maken. De energierekening kan honderden euro’s per jaar hoger worden. Meer Nederlanders dreigen daarmee in energie- en vervoersarmoede terecht te komen, zegt het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) in een maandag gepubliceerde studie.

Dat de Europese Commissie een prijskaartje hangt aan klimaatschade is niet nieuw. Dit zogeheten ‘emissiehandelssysteem’, ook wel ETS, bestaat al meer dan twintig jaar voor de grote industriebedrijven in Europa. Zij betalen via een veiling voor rechten om CO2 uit te stoten, die na verloop van tijd schaarser en dus duurder worden. Binnenkort krijgen ook burgers en kleine ondernemers met eenzelfde soort systeem te maken, ETS2.

Vanaf 2028 zullen energieleveranciers van aardgas of benzine op een veiling uitstootrechten moeten kopen. Er worden dan jaar na jaar steeds minder rechten op de markt gebracht, wat de prijs opdrijft. De leveranciers berekenen de kosten voor deze rechten naar verwachting door. Zo worden fossiele brandstoffen duurder voor burgers en mkb’ers, een prikkel om huizen te verduurzamen of afscheid te nemen van een benzineauto.

De precieze effecten op de energierekening van burgers zullen erg uiteenlopen, verwacht het PBL, dat het politieke debat over het plan wil aanzwengelen. Een huishouden in een rijtjeshuis met een gemiddeld gasverbruik zal naar verwachting 155 euro per jaar extra gaan betalen om het huis te verwarmen. Bewoners van een vrijstaand oud huis kunnen rekenen op bijna het dubbele.

En wie dan met een brandstofauto nog veel kilometers rijdt, betaalt daar ook extra voor. Nederlanders die zo’n zesduizend kilometer per jaar rijden, geven 60 tot 80 euro meer uit aan hun benzinekosten. Voor automobilisten die veel de weg opgaan ( twintigduizend kilometer) kan dat bedrag oplopen tot 270 euro. Aan huishoudens met een elektrische auto en een volledig elektrische warmtepomp in huis gaan deze lasten voorbij.

Plannen verder uitstellen is mogelijk

De Europese plannen om klimaatschade indirect te belasten zijn politiek explosief. Eind vorig jaar is de startdatum van ETS2 al met een jaar uitgesteld. Europese overheden vreesden de stijging van energiekosten door groene plannen politiek slecht te kunnen verkopen en lobbyden voor uitstel. Eurocommissaris Wopke Hoekstra ging daar in mee om zijn klimaatplannen overeind te kunnen houden.

Door de oorlog in het Midden-Oosten en de hoge energieprijzen zijn nog hogere brandstofprijzen wel het laatste wat politici willen vertellen aan hun kiezers. Dat maakt ETS2 politiek kwetsbaar. Komt er nog meer vertraging? Worden de plannen afgezwakt? Eerder dit jaar kwam de Europese Commissie ook al tegemoet aan de golf van kritiek op het emissiehandelssysteem voor de industrie.

„Bij uitzonderlijk hoge energieprijzen, zoals nu het geval is, is het mogelijk om ETS2 nog eens uit te stellen”, zegt PBL-onderzoeker Roel van der Veen. Na de kritiek op ETS2 door lidstaten eind vorig jaar zijn al aanpassingen gedaan zodat prijsstijgingen tussen 2028 en 2030 niet te groot zouden worden. Maar de periode ná 2030 is nog erg onzeker, zegt het PBL.

Dat komt ook doordat veel EU-landen nog weinig concrete klimaatplannen hebben voor die periode. En dat heeft effect op de prijs van toekomstige uitstootrechten, en dus op de energierekening van burgers. Want als Europese landen flink verduurzamen, dan daalt de vraag naar rechten en zakt de prijs.

Nederland heeft daar als relatief kleinere uitstoter (4 procent van de totale CO2-uitstoot in de EU) weinig invloed op, zegt het PBL. Samen stoten Duitsland, Frankrijk, Italië, Spanje en Polen 70 procent van het totaal uit. Als die landen een flinke slag maken of juist hun verduurzaming uitstellen, zal dat effect hebben op hoeveel duurder gas en benzine hier worden.

Tegelijkertijd kent Nederland relatief hoge accijnzen en energiebelastingen. „Als de ETS-prijzen erg hoog worden, heeft de politiek hier een knop om aan te draaien”, zegt Jaco Stremler, sectorhoofd klimaat bij PBL.

Kosten verlagen door verduurzaming

De hogere energieprijzen door ETS2 zijn lang niet door alle Nederlanders even gemakkelijk te betalen. Huurders bijvoorbeeld hebben weinig invloed of hun woning aan een warmtenet wordt aangelegd. Of mensen hebben geen geld om te verduurzamen. Het PBL benadrukt dat de Nederlandse overheid veel inkomsten zal krijgen door ETS2; in 2028 zou de uitstootveiling naar verwachting 4 miljard euro opleveren. Met die inkomsten zou de overheid de kosten voor burgers kunnen verlagen, bijvoorbeeld door verduurzaming te subsidiëren.

Daarnaast heeft Nederland recht op 720 miljoen euro uit een Europees potje, gefinancierd met de opbrengsten uit ETS2. Europese landen kunnen plannen indienen om aanspraak te maken op dat geld, bijvoorbeeld voor groene maatregelen of compensatie voor burgers, maar Nederland maakt daar te weinig gebruik van, zegt het PBL. „Het grootste deel zal naar de staatskas gaan”, aldus de studie.

Het kabinet doet er goed aan om met plannen te komen om woningen goedkoper te verduurzamen of elektrische auto’s te stimuleren voor mensen met een lager inkomen. „Maar dat zal niet voldoende zijn om alle kwetsbare huishoudens in 2028 al te bereiken”, zegt Van der Veen. Compensatie zal dus nodig zijn.

Als voorbeeld noemt het PBL Oostenrijk, Zwitserland en Duitsland die al jaren op nationaal niveau een vorm van een CO2-belasting op gas en benzine hebben. Deze landen keren jaarlijks een ‘klimaatbonus’ of uitkering aan hun bewoners uit. In Oostenrijk betalen rijkere burgers over die uitkering belasting. Ook kan Den Haag denken aan een Europese maximumprijs voor uitstootrechten.

„De overheid moet nadenken over hoe het ETS2 zo effectief mogelijk kan werken zodat groene investeringen worden gedaan”, zegt Stremler, en tegelijkertijd „voorkomen dat kwetsbare huishoudens hierdoor door het ijs zakken.”

Geef cadeau

Deel

Mail de redactie