Tot 2040, als het nodig is. Voor Mohamed Hamdan ‘Hemedti’ Dagalo is de oorlog in Soedan een kwestie van uithoudingsvermogen. In een recente toespraak verklaarde de militaire leider de oorlog „liever vandaag dan morgen” te willen stoppen, maar in één adem benadrukte hij de kracht van zijn paramilitaire Rapid Support Forces (RSF): 450.000 strijders, genoeg om nog jaren door te gaan.
Met zijn RSF vecht Hemedti sinds 2023 een oorlog uit met het regeringsleger (SAF) die maar geen duidelijke winnaar voortbrengt. Een week voor de toespraak beloofde zijn rivaal Abdel Fattah al Burhan door te gaan tot Soedan van de RSF is „gezuiverd”. Samen legden die uitspraken meer bloot dan grootspraak: het einde van deze oorlog raakt steeds verder uit zicht.
In de afgelopen vier jaar is de militaire kaart van Soedan grofweg in twee machtsblokken uiteengevallen. De SAF controleert het noorden, het oosten, de Nijlvallei en het grootste deel van Khartoem, met Port Sudan als machtsbasis. De RSF domineert vrijwel heel de westelijke provincie Darfur en heeft vanuit Nyala een parallel bestuur opgetuigd.
De Crisis Group waarschuwde afgelopen maand voor een nieuw, instabiel machtsevenwicht. Bovendien dreigt volgens VN-berekeningen meer dan 60 procent van de Soedanezen in extreme armoede te belanden als de oorlog tot 2030 voortduurt.
De revolutie van 2019 moest Soedan bevrijden van dictator Omar al Bashir en de weg openen naar burgerbestuur. Maar de generaals die de overgang na zijn val moesten begeleiden, begroeven die belofte al snel onder hun eigen strijd om macht.
Kholood Khair.
Foto Getty Images
Zoom in
De onderlinge machtsstrijd, die in 2023 uiteindelijk uitmondde in een open oorlog, is inmiddels militair tot stilstand gekomen, ziet ook Kholood Khair, Soedanese politicoloog en directeur van de denktank Confluence Advisory. „Er zijn veldslagen, maar vaak is het geen frontale strijd om elke meter. Als de SAF een gebied binnentrekt, trekt de RSF zich terug. En omgekeerd. Waar we wél zien dat ze deze oorlog hard en doelgericht voeren, is tegen de Soedanese bevolking. Gericht op journalisten. Op artsen. Op mensen uit het maatschappelijk middenveld.”
Een oorlog tot 2040: is dat de richting waarin Soedan zich nu al beweegt?
„Dat ze allebei geen belang hebben bij het beëindigen van de oorlog, wisten we al. In zekere zin is het verfrissend eerlijk. Het is natuurlijk ook pose. Ze willen de internationale gemeenschap tarten door te stellen: wij laten ons niets dicteren. En tegen iedereen die hen steunt: wij hebben geld, wapens en middelen genoeg om deze oorlog nog lang vol te houden.”
Maar is het vooral retoriek of ook een gegrond dreigement?
„In hoeverre ze deze oorlog op hetzelfde tempo en met hetzelfde momentum kunnen blijven voeren is lastig in te schatten. Eigenlijk is het ook een oproep om steun, terwijl hun bondgenoten in de Golf zelf onder financiële druk staan. En ze spreken zowel hun politieke aanhang aan als de groepen waaruit ze rekruteren: Hemedti richt zich op Arabische gemeenschappen uit Darfur en Kordofan, waaronder herdergemeenschappen. Burhan op pro-legerkringen en islamistische netwerken. Hun boodschap is: verlies de moed niet, blijf doorgaan.
„Geen van beiden heeft afgelopen droogseizoen [de militaire campagneperiode van grofweg oktober tot mei] bereikt wat hij wilde. Aan beide zijden moeten de tegenvallende militaire resultaten worden verhuld. De RSF heeft ondanks de inname van Al-Fashar begin oktober niet de terreinwinst gemaakt die het had gehoopt. En ook de SAF heeft terrein verloren.”
Lees ook
Hoe een ziekenhuisdirecteur de genocide in Al Fashar overleefde. ‘We voelden mensenlevens door onze handen glippen’
Kijken we nog steeds naar een oorlog om de controle over één Soedan, of naar de langzame vorming van twee Soedans?
„De strijd gaat nog altijd om Soedan als geheel. Maar terwijl ze daarom vechten, bouwen ze allebei aan een eigen gezag [met eigen parallelle regeringen]. Alleen blijft de vraag hoe legitiem dat gezag is. Sinds de staatsgreep van Burhan en Hemedti in 2021 is ook het belangrijkste document waarop de overgang nog rustte, de Constitutionele Verklaring van 2019, feitelijk uitgehold. Met de vorming van hun eigen regeringen hebben Burhan en Hemedti geprobeerd de internationale gemeenschap aan zich te binden. Maar geen van beide heeft de legitimiteit gekregen waarop ze hadden gehoopt.
„In die zin is de oorlog voor beide partijen vooral een mislukking. Maar tegelijk ook een succes, omdat de oorlog hun iets heeft gebracht wat de staatsgreep niet had opgeleverd: een politieke achterban en een eigen staatsapparaat waarmee hun militaire en economische macht kon worden ondersteund. Daarmee kunnen beide kampen hun achterban blijven voorhouden dat de overwinning nog mogelijk is. Juist dat maakt de impasse zo hardnekkig: niemand wint, maar niemand verliest genoeg om toe te geven.”
Zoom in
Zoom in
Na de revolutie van 2019, die dictator Omar al Bashir ten val bracht, raakten Hemedti en Burhan (met legerpet) verwikkeld in een onderlinge machtsstrijd.
Foto’S AFP
Wordt deze vastgelopen strijd dan het nieuwe normaal?
„Oorlogen in Soedan duren vaak twintig jaar. In die zin is het niet verrassend wat we nu zien. We zitten nu pas in jaar drie. Maar het is heel duidelijk dat deze oorlog vijf, tien, misschien wel twintig jaar kan doorgaan zonder een serieuze diplomatieke poging om de strijd te beëindigen.”
Hoe zou zo’n poging eruit moeten zien?
„Het betekent allereerst: druk uitoefenen op beide partijen, maar ook op de regionale bondgenoten die deze oorlog met wapens en geld levend houden [de Emiraten aan RSF-zijde en Egypte, Saoedi-Arabië, Qatar en Turkije aan SAF-kant]. Als dat niet eerst gebeurt, gaan we echt geen einde aan deze oorlog zien.
”De huidige diplomatieke opzet is onwerkbaar. De Quad [door de VS geleid overleg met Saudi Arabië, Egypte en de Emiraten, landen met directe lijnen naar de strijdende partijen] heeft als doel een staakt-het-vuren. Maar diezelfde landen houden deze oorlog ook gaande. Dus hoe kan zoiets werken? De SAF zal nooit een bemiddelingsformat accepteren waarin de Emiraten zitten. En de RSF wil niet aan tafel met Egypte.
„De Quad kan wel nuttig zijn op een later moment, maar is niet de partij die dit vredesakkoord moet onderhandelen. Niemand in Soedan zal de wapens neerleggen zolang hij niet weet hoe zijn politieke toekomst eruitziet. Eerst moet er een internationaal gedragen politiek proces komen. Daarin kan vertrouwen ontstaan. Pas daarna kun je een humanitair bestand afspreken en toewerken naar een staakt-het-vuren. Maar precies dat politieke spoor, dat gedragen zou moeten worden door de Afrikaanse Unie, de Arabische Liga, de VN en de EU, is naar de achtergrond verdwenen.”
In Soedan zijn mensen doodmoe van deze oorlog. Ze eisen zorg, onderwijs, werkende elektriciteit
Dreigt Soedan een nieuw Libië te worden: één land op papier, maar in werkelijkheid verdeeld tussen rivaliserende machtsgebieden?
„Omdat Soedan zo groot is, leunen de SAF als de RSF op losse allianties met verschillende milities [tientallen gewapende bondgenoten, vaak met eigen achterban, gebied en inkomstenbron], die etnisch zijn georganiseerd en helpen de oorlogseconomie gaande te houden. Dat is een broze situatie. Zij dreigen hun eigen politieke machtsgebieden te gaan vormen. In zekere zin is het erger dan Libië. Het lijkt steeds meer op een Somalisch scenario, ook door de zorgen over extremisme en het beeld van een falende staat.”
Een minibus rijdt langs een controlepost in Khartoum, bemand door een als militair aangeklede etalagepop.
Foto Bernat Armangue/AP
Zoom in
Is er nog een politieke toekomst zonder de RSF als de SAF voor te stellen in Soedan?
„De politieke gewoontes die mensen tijdens de revolutie hebben geleerd, bestaan nog steeds. Dat er oorlog is, betekent niet dat mensen geen eisen meer stellen aan machthebbers. In Soedan zijn mensen doodmoe van deze oorlog. Ze eisen zorg, onderwijs, werkende elektriciteit. Mensen steken autobanden in brand, blokkeren wegen en bouwen barricades, net als tijdens de revolutie. Wat de SAF en de RSF hebben geleerd, is dat ze naast oorlog voeren ook moeten vechten om legitimiteit. Die hangt steeds meer af van diensten die juist door de oorlog niet geleverd kunnen worden.
„Misschien is een politiek Soedan voor de Soedanezen op korte termijn moeilijk voorstelbaar. Maar het land heeft een jonge bevolking. Het merendeel is volwassen geworden tijdens de revolutie en dat neem je hun niet zomaar af. Daar ligt een uitdaging voor deze ouder wordende leiders.”
Geef cadeau
Deel
Mail de redactie