Hoewel Esther Lynch secretaris-generaal is van de enige pan-Europese vakbond ETUC, zijn er weinig mensen die haar kennen. Doorgaans zijn het immers nationale vakbondsleiders die voor de camera verschijnen als er kwesties spelen rondom collectieve arbeidsvoorwaarden, minimumlonen of stakingen.
Lynch verwacht dat daar snel verandering in gaat komen. In haar felverlichte werkkamer op het Brusselse kantoor van ETUC zoekt ze naar aantekeningen voor het gesprek, die in stapels op haar bureau liggen. Ze kijkt op en spreekt de verwachting uit dat ze binnenkort een stuk meer mediaoptredens gaat geven: ‘Journalisten zullen zich vanzelf melden als het puin zich ophoopt.’
De reden voor die verwachting: het voorstel voor een nieuwe Europese rechtsvorm die het voor bedrijven makkelijker moet maken om op het continent te groeien. Een Nederlandse bv moet nu vaak een Duitse Gmbh of Franse SAS registreren als het in een van die landen een vestiging wil. Met een Europese rechtsvorm kunnen bedrijven in de hele EU aan de slag zonder bij elke uitbreiding nieuwe bedrijfjes op te zetten. Dat zou tijd, moeite en kosten schelen, en een hoop praktische voordeeltjes opleveren.
De voorgestelde naam is EU-Inc, als tegenhanger van de Amerikaanse rechtsvorm Inc., maar tot daarover uitsluitsel is, wordt er ook vaak gesproken over een ‘28e regime’, naast die van de 27 EU-lidstaten. De Europese Commissie hoopt op ‘een gamechanger’ voor Europese start-ups, die klagen dat de verschillen in regelgeving tussen de lidstaten een blokkade vormen om uit te breiden.
Volgens de vakbondskoepel kunnen bedrijven met EU-Inc nationale arbeidswetgeving omzeilen en inspraak ondermijnen
De reacties zijn overwegend positief: Europa’s succesvolste jonge bedrijf, Revolut, noemt tegenover Follow The Money het 28e regime ‘een waardevolle stap om de huidige versnippering in zaken als vennootschapsrecht, insolventie en belastingen aan te pakken’.
Maar er klinkt ook kritiek. Notarissen laken voornamelijk de snelle registratieprocedure, die hun rol als poortwachter in het geding zou brengen, juist nu nieuwe Europese anti-witwaswetgeving eraan komt. En beleggers vrezen dat bij beursgangen van EU-Inc-bedrijven niet genoeg mechanismen zijn ingebouwd om aandeelhouders te beschermen.
De luidste critici zijn de vakbonden, de Europese vakbondskoepel ETUC voorop. Nadat de Europese Commissie haar plannen in maart ontvouwde, was de ETUC er direct bij om die hevig te bekritiseren. Volgens de vakbondskoepel kunnen bedrijven met deze rechtsvorm arbeidsinspecties weigeren, nationale arbeidswetgeving omzeilen, gegarandeerd loon vervangen door aandelenopties en werknemersinspraak of -vertegenwoordiging ondermijnen.
‘Dit heeft alle kenmerken van een ramp. Niet een ramp die op ons afkomt, maar een die we zelf creëeren,’ zegt Lynch in haar werkkamer.
Esther Lynch (1963)
- Werkte als jonge twintiger in een fabriek voor microchips.
- Ging rechten studeren om het onrecht te bestrijden dat zij in die fabriek zag.
- Vertegenwoordigt als voorvrouw van vakbondskoepel ETUC meer dan 45 miljoen mensen van 93 vakbonden uit 41 landen.
- Wordt door FNV-medewerker Elmar Smid, die FTM voor het interview sprak, geprezen om haar vermogen om ‘werknemersbelangen bij allerlei technische onderwerpen begrijpelijk te maken voor iedereen’.
Is uw interpretatie van deze verordening niet te cynisch? Op pagina 42 van het voorstel staat duidelijk dat ‘deze verordening niet van invloed is op het arbeidsrecht van de Unie of het nationale arbeidsrecht’. Ook de Europese Commissie stelt duidelijk dat ‘EU-Inc geen betrekking heeft op regels inzake sociale zekerheid, sociale bescherming en belastingheffing’.
‘De tekst waar je aan refereert, is een overweging, een niet-bindend onderdeel van de wettekst. Dat is geen adequate waarborg. Uiteindelijk moet in een bindende bepaling opgenomen worden dat arbeidsrechten gelden in het land waar de werknemer zijn werk uitvoert.’
Esther Lynch in haar kantoor in Brussel.
© Rebecca Fertinel
Nu wordt het wat juridisch, maar nationale rechters zullen teksten in overwegingen toch ook meenemen als er conflicten over deze rechtsvorm ontstaan?
‘In de rechtbanken zullen advocaten die de werkgever vertegenwoordigen zeggen dat het nationale recht geldt bij aangelegenheden die buiten het voorstel vallen. Dat is dan het nationale recht van de lidstaat waar het bedrijf is gevestigd. Uiteindelijk blijft de werknemer achter met een een of andere vage opmerking in een overweging.
Wij maken het vaak mee. Als arbeidsinspecteurs een gezondheids- of veiligheidskwestie willen aankaarten, moeten wij naar duidelijke bepalingen in wetteksten wijzen.’
‘Forumshoppen’
Een bedrijf moet volgens de wettekst op het gebied van arbeidsrecht de regels volgen van de lidstaat waar die is gevestigd. Dat opent volgens Lynch de deur voor ‘forumshoppen’, bedrijven die hun zetel in bepaalde lidstaten opzetten om verantwoordelijkheden in andere te ontlopen. ‘Elke waarborg daartegen ontbreekt in het voorstel,’ zegt Lynch.
Haar zorgen zijn gehoord door de Duitse SPD-politicus René Repasi, die in het Europees Parlement de bespreking rondom EU-Inc leidt en haar klachten ‘zeer valide’ noemt.
Het plan van de Commissie is nog maar een voorstel. De hoofdsteden en het Europees Parlement kunnen nog aanpassingen eisen voor het daadwerkelijk wordt geïmplementeerd. Lynch staat zodoende in volle lobbystand.
Bedrijven zullen de plek kiezen waar zij een interessant voordeel kunnen halen
Hoe gaat zulk forumshoppen precies in zijn werk?
‘Met dit voorstel kan een bedrijf op zoek gaan naar een lidstaat waar het de minste verplichtingen heeft, of het nu gaat om vertegenwoordiging in de raad van bestuur, beloning, vakantiedagen, zwangerschapsverlof of ouderschapsverlof.
Of een onderneming vindt het gewoon niet leuk om een cao te moeten sluiten. Het zal rondkijken en besluiten: “nou, dat is de beste plek voor mij”. Ondertussen blijft het bedrijf actief in het land waar het al opereerde, maar het hoeft dan niet meer de wettelijke minimumnormen na te leven.’
In welke landen gaan deze bedrijven hun EU-Inc registreren?
‘Dat vind ik lastig om te beantwoorden. Bedrijven zullen de plek kiezen waar zij een interessant voordeel kunnen halen.’
Volg dit dossier
Ontvolg dit dossier
Ierland bijvoorbeeld? De FNV wijst naar uw geboorteland als voorbeeld van een land zonder cao’s, en dus een plek waar Nederlandse bedrijven weleens naartoe zouden kunnen gaan.
‘Dat is een goed voorbeeld. Het stelt mij niet gerust dat een Ierse Eurocommissaris, Michael McGrath, met zo’n voorstel zoveel onduidelijkheid zaait over werknemersrechten. Ierland heeft behoorlijk wat ervaring met hoe forumshopping wordt gebruikt om wettelijke verplichtingen te omzeilen.
Ik had dus gehoopt dat er onder deze Eurocommissaris meer aandacht zou zijn besteed aan de zorgen van werkende mensen. Ik ben diep teleurgesteld dat dit tot nu toe niet het geval is.’
Bedenkingen
FTM legde de zorgen van Lynch voor aan Luca Enriques, hoogleraar ondernemingsrecht aan de Italiaanse Universiteit van Bocconi. Hij speelt in Europa een leidende rol in het academische debat over deze nieuwe rechtsvorm.
Enriques komt wat betreft werknemersinspraak tot dezelfde conclusie als de vakbond. Neem bijvoorbeeld de verplichting in Nederland om vanaf vijftig werknemers een ondernemingsraad in te stellen. Bedrijven net onder die drempel kunnen zich als EU-Inc registreren in een ander land. Als ze dan de drempel passeren, is de Nederlandse wetgeving volgens Enriques niet meer van toepassing.
Op het gebied van arbeidsrecht is de hoogleraar kritischer op de vakbond. Het omzeilen van bijvoorbeeld het minimumloon in West-Europese landen, een van de belangrijkste bedreigingen die Lynch ziet, zou volgens Enriques op gespannen voet staan met al bestaande regels.
De huidige regels, vastgelegd in de Europese verordening Rome I, zorgen ervoor dat consumenten en werknemers de bescherming van hun eigen rechtssysteem bij internationale contracten niet zomaar verliezen. Bedrijven die nationale arbeidswetgeving nu proberen te omzeilen, worden door rechters terechtgewezen.
Follow the Money staat voor radicaal onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Ons werk is mogelijk dankzij het vertrouwen van onze betalende leden. Nog geen lid? Meld je dan nu aan
Een Nederlands voorbeeld is de zaak van een Poolse medewerker tegen haar voormalige werkgever, het Ierse Ryanair. Met hulp van de FNV overtuigde zij de rechter ervan dat zij op Eindhoven Airport werkte, en dus het Nederlandse recht op haar conflict van toepassing was. Zij kreeg daardoor meer dan 45 duizend euro van de vliegtuigmaatschappij.
‘Ik zie niet in waarom het met EU-Inc makkelijker wordt die verordening te omzeilen,’ zegt Enriques. ‘Dat gevaar was reëel als in het voorstel stond dat het Ierse arbeidsrecht, of het arbeidsrecht in de lidstaat waar een bedrijf zich vestigt, nu overal zou gelden. Maar dat staat niet in het voorstel. Als dat wel het geval was, zou het nooit in de definitieve tekst terechtkomen, omdat de lidstaten dan in verzet komen.’
‘Ik zal elke minister oproepen om arbeidswetgeving te beschermen door met ons samen te werken’
Als we die bedenkingen voorleggen aan vakbondsvrouw Lynch, verschijnt een ongemakkelijk lachje. Een antwoord op de vraag hoe EU-Inc de minimumlonen in Europa gaat raken, terwijl er al een specifieke verordening is die dat onmogelijk maakt, heeft zij niet direct paraat. ‘Maar wat ik kan zeggen, is dat Rome I niet de benodigde waarborgen biedt.’
Later mailt haar woordvoerder dat Rome I werknemersrechten ‘weliswaar op papier’ beschermt, maar die zijn voor een individuele werknemer in de praktijk ‘onmogelijk afdwingbaar’ als EU-Inc wordt doorgevoerd. De juridische obstakels zijn dan te groot.
ETUC schetst een hypothetisch geval: stel dat een in België werkzame bezorger bonje krijgt met zijn in Estland geregistreerde werkgever. Zelfs als Rome I bepaalt dat het Belgische recht van toepassing is, moet hij in een ander land een rechtszaak aanspannen, zijn weg vinden in het Estse rechtssysteem en vanuit België de tenuitvoerlegging van de uitspraak in Estland afdwingen. ‘Voor de meeste werknemers is dat simpelweg niet haalbaar,’ schrijft de woordvoerder.
De vakbond blijft er daarom bij: herzie de huidige wettekst van EU-Inc. Lynch heeft haar zinnen gezet op de eerstvolgende ontmoeting van de ministers van Sociale Zaken van de lidstaten in juli: ‘Ik zal elke minister daar oproepen om arbeidswetgeving te beschermen door met ons samen te werken.’
Ondernemers: ‘EU-Inc nog te nationaal’
Zeker niet alle jonge, groeiende bedrijven zijn positief over EU-Inc. De belangengroep Allied for Startups is sceptisch over de kans dat startende ondernemers voor deze rechtsvorm kiezen. EU-Inc zou ‘nog te nationaal aanvoelen’: op te veel terreinen blijft nationaal recht leidend, waardoor dezelfde regels in de lidstaten verschillend kunnen worden geïnterpreteerd.
‘Dit wordt niet de waterdichte rechtsvorm waar wij naar streven’
Ook voor start-up-investeerder Bas Rieter voelt het initiatief ‘halfbakken’ aan. ‘Als investeerder snak je naar duidelijkheid en voorspelbaarheid. Nu ontstaat het risico dat rechtbanken dit op een andere manier toetsen aan hun nationaal recht. Daardoor wordt het niet de waterdichte rechtsvorm waar wij naar streven.’
Toch is Rieter blij dat EU-Inc op sommige gebieden harmonisatie brengt. Zo hoeft hij hopelijk binnenkort niet meer met Duitse notarissen om tafel. ‘Bij elke investering die je daar doet, moet je naar een notaris. Die gaat dan in persona de hele aandeelhoudersovereenkomst voorlezen. Ik kijk dan altijd maar een beetje stoïcijns voor me uit. Ik vind het een prestatie dat Duitsland nog steeds de derde economie van wereld is.’
Lees verder
Inklappen
Harmonisatie van regels was een van de belangrijkste adviezen van oud-ECB-voorzitter Mario Draghi in zijn gezaghebbende rapport om Europa competitiever te maken. Moeten we sommige regels niet gelijk trekken als we China en de Verenigde Staten willen bijbenen?
‘Europa wordt niet concurrerend met lagere sociale normen of door werkgevers een vrijbrief te geven voor forumshopping. Wat Europa concurrerend maakt, is investeren in technologie, werknemers en onze industrie.
Er zijn veel effectievere en betrouwbaardere manieren om concurrerend te zijn dan een slecht geformuleerde verordening die een heel nieuw niveau van complexiteit creëert. Niet alleen voor de bedrijven zelf, maar ook voor de werknemers en alle kleine bedrijven die zaken zullen doen met het 28e bedrijfsregime.’
Toch is een groeiend bedrijf als betaaldienst Revolut blij met een harmonisatie van regels. Het gelooft dat het 28e regime Europa aantrekkelijker maakt voor het aantrekken van talent en investeerders, en zo de wereldwijde concurrentiepositie versterkt.
‘Maar het huidige voorstel voor een 28e regime is niet echt een harmonisatie van regels. Dit voorstel zegt niet: er is één regel die overal geldt. Het zegt: de regel die overal geldt, komt uit de lidstaat waar je zetel is.
Onze indruk is dat Europa vooral aanloopt tegen het ontbreken van een duidelijk, gecoördineerd industriebeleid. We moeten bedrijven belonen die transitieplannen opstellen. Vervolgens moeten we ervoor zorgen dat werknemers volledig ondersteund worden met vaardigheids- en omscholingstrajecten.
Vaak voeren we dit soort gesprekken in de veronderstelling dat we alleen op de exportmarkt competitief moeten zijn. Dat is niet waar. Het gaat er ook om dat mensen hier geld op zak hebben. Als werkers minder te besteden hebben, hebben ze ook minder geld om in de winkel spullen te kopen. Hoe gaat dat start-ups en investeerders precies helpen?’