‘Dit kan weleens een grote uitbraak worden.’ Vijf vragen over de ebola-waarschuwing van de WHO

De ebola-uitbraak die begon in het oosten van Congo dreigt stilaan uit te groeien tot een internationale gezondheidscrisis. Zondag riep de Wereldgezondheidsorganisatie WHO de internationale noodtoestand uit. Inmiddels zijn al zeker tachtig mensen overleden en 246 verdachte gevallen geregistreerd. Er zijn op dit moment geen zorgen dat het virus pandemisch wordt.

Wat deskundigen veel zorgen baart, is het gebrekkige zicht op verspreiding van het dodelijke virus. Het gaat om het Bundibugyo-virus, een minder vaak voorkomende ebola-variant waarvoor geen goedgekeurd vaccin of specifieke behandeling bestaat. Zeker is dat er besmettingen vanuit de Oost-Congolese provincie Ituri inmiddels de Congolese en Oegandese hoofdsteden Kinshasa en Kampala hebben bereikt. De WHO ziet verschillende aanwijzingen dat het hier gaat om „een potentieel veel grotere uitbraak dan wat nu ontdekt en bevestigd is”. Gevreesd wordt voor verdere verspreiding.

„Voor de regio is dit een zeer ernstige situatie”, zegt Laurens Liesenborghs, infectieziektendeskundige bij het Instituut voor Tropische Geneeskunde en de KU Leuven, die vaak in Congo heeft gewerkt. „Dit kan weleens een grote uitbraak worden.” Vijf vragen.

1Wat is de situatie op dit moment?

De uitbraak is nog niet scherp in beeld. Volgens de Congolese gezondheidsautoriteiten was de eerste verdachte patiënt een verpleegkundige die zich op 24 april meldde bij een gezondheidscentrum in Bunia, de hoofdstad van Ituri, met symptomen die bij ebola passen. De WHO ontving op 5 mei signalen van verdachte gevallen uit diezelfde regio. De monsters testten in eerste instantie negatief voor ebola, maar na een tweede analyse in de hoofdstad Kinshasa bleek dat het toch om die dodelijke ziekte ging. 

De testen die ter plaatse gebruikt worden, blijken alleen de meest voorkomende ebola-variant, het Zaïre-virus, te kunnen detecteren, zei WHO-baas directeur Tedros Adhanom Ghebreyesus later. In Kinshasa bleek dat het hier om het Bundibugyo-virus gaat.

Binnen enkele dagen was duidelijk dat de uitbraak niet tot Ituri beperkt bleef. Zaterdag was al sprake van tachtig doden en meer dan tweehonderd besmettingen, verspreid over drie gezondheidsregio’s in de provincie. In de Oegandese hoofdstad Kampala werden vrijdag en zaterdag twee besmettingen vastgesteld bij mensen die uit Congo waren gereisd en voor zover bekend geen direct verband hadden met elkaar. Diezelfde zaterdag kwam ook een positieve test uit de Congolese hoofdstad Kinshasa, van iemand die net terugkwam uit Ituri. 

2Hoe raak je besmet met ebola, en wat weten we over deze specifieke variant?

Ebola verspreidt zich niet via de lucht, zoals bijvoorbeeld het coronavirus, maar via contact met besmette lichaamsvloeistoffen. Mensen zijn alleen besmettelijk als ze al symptomen hebben of al overleden zijn, „maar dan is het ook gelijk erg besmettelijk”, zegt Liesenborghs. De ziekte begint vaak met algemene maar hevige griepklachten en verergert snel met diarree, overgeven, orgaanfalen en inwendige en uitwendige bloedingen uit neus, tandvlees of ogen. „Alle grote ebola-uitbraken komen voor in landen waar zorgsystemen overbelast zijn en snelle opsporing, isolatie en veilige zorg niet vanzelfsprekend zijn.”

Deze ongedateerde, ingekleurde transmissie-elektronenmicroscoopopname, beschikbaar gesteld door de CDC, toont een ebolavirusdeeltje.

Foto CDC via AP

Zoom in

Pas twee keer eerder is een uitbraak geweest met deze specifieke Bundibugyo-variant, vernoemd naar het Oegandese district waar de variant in 2007 voor het eerst opdook. In 2012 volgde een uitbraak in Congo. „We weten dus nog helemaal niet zoveel over de dodelijkheid van dit virus”, zegt Liesenborghs. „In de eerste uitbraak was dat ‘maar’ 25 procent, in Congo was dat al 50 procent, maar het gaat steeds om kleine uitbraken met tientallen patiënten.”

„Het eerste ebolavaccin heeft veel tijd gekost. Nu staan we eigenlijk weer aan het begin”, zegt Marie Roseline Bélizaire, epidemioloog en directeur noodrespons bij WHO Afrika. „We hopen dat er misschien kandidaat-vaccins zullen komen, maar op dit moment zit er nog niets concreets in de pijplijn.” 

3Waarom ziet de WHO dit nu als internationale noodsituatie?

Virussen hebben geen boodschap aan landsgrenzen. Nu er weinig zicht is op een zich snel verspreidende, ernstige ziekte, is het belangrijk dat een gecoördineerde internationale operatie op gang komt waarin ook omringende landen betrokken zijn. 

Het uitroepen van de noodtoestand betekent dat de WHO de coördinatie van deze uitbraak op zich neemt, maar de organisatie heeft zelf nauwelijks uitvoerend mandaat. „Dit is vooral een wakeupcall voor ngo’s, medische organisaties en geldschieters om heel snel in actie te komen”, zegt Liesenborghs. Volgens hem moeten nu vooral zo snel mogelijk testen het gebied in waarmee deze variant wel aangetoond kan worden, zodat mensen niet ongediagnosticeerd blijven rondlopen. 

WHO-baas Tedros heeft bijna een half miljoen euro uitgetrokken voor het opzetten van snelle surveillance, het opsporen van contacten en het uitbreiden van laboratoriumcapaciteit in de regio, maar hij spoort individuele landen vooral aan om ook zélf maatregelen te nemen: goede klinieken optuigen, de bevolking informeren, zorgen dat de communicatie tussen landen en regio’s op orde is. 

4Waarom is juist deze regio zo kwetsbaar voor de verspreiding van ebola?

Ituri is geen gebied waar een uitbraak vanzelf binnen de eerste besmettingshaarden blijft. Volgens Africa CDC, de gezondheidsorganisatie van de Afrikaanse Unie, vergroot de ligging juist het risico op verdere verspreiding. Niet alleen door de nabijheid van Oeganda en Zuid-Soedan. In de regio met mijnbouw, geweld en vluchtbewegingen blijven mensen niet vanzelf op één plek.

In Ituri worden oude conflicten over land, macht en gemeenschapsbescherming uitgevochten door milities, onder meer rond Lendu- en Hema-groepen. Sinds 2021 staat Ituri onder een zogeheten état de siège, een uitzonderingsregime waarbij militairen een groot deel van het provinciale bestuur hebben overgenomen.

De uitbraak komt dus bovenop een humanitaire crisis. „Daardoor slaan mensen op de vlucht en wordt het moeilijker om besmettingsketens te volgen. Bovendien is het lokale gezondheidssysteem niet sterk genoeg om zo’n uitbraak goed op te vangen en erop te reageren”, zegt Bélizaire van WHO Afrika.

5Waarom is het zo moeilijk om zicht te krijgen op de verspreiding van het virus?

Vooral de richting waarin mensen bewegen, maakt de uitbraak lastig af te bakenen. Niet alleen binnen Ituri zelf, maar ook naar Noord-Kivu, zegt Bélizaire. „Die provincies zijn nauw met elkaar verbonden. Noord-Kivu telt meer dan acht miljoen inwoners.”

De bestrijding van ebola staat of valt met snelheid en traceerbaarheid. Dat is in Ituri door de voortdurende beweging moeilijk. Africa CDC zegt dat het nog niet goed lukt om alle contactpersonen te identificeren, terwijl lokale autoriteiten proberen te achterhalen wie mogelijk aan het virus is blootgesteld.

Rwampara, een van de getroffen gezondheidszones in Ituri, laat zien hoe de grote besmettelijkheid ervoor zorgt dat contactonderzoek bij ebola zo snel achterop kan raken. Salama Bamunoba, betrokken bij het lokale maatschappelijk middenveld, zei vrijdag tegen TV5Monde dat jongeren er graven delven en lichamen vervoeren „met blote handen, zonder handschoenen, zonder mondkapje”. Wie een zieke verzorgt of een lichaam aanraakt, kan zelf besmet raken. Als die persoon daarna niet snel wordt opgespoord en gevolgd, loopt het virus voor op de gezondheidsdiensten. „Als één familielid ziek is”, zei Bamunoba, „neemt hij de hele familie met zich mee.”

Een deel van de bevolking is bij eerdere uitbraken gevaccineerd tegen de Zaïre-variant. ‘Gewone burgers weten niet om welk type het gaat. Voor hen is ebola gewoon ebola’ 

Wanneer patiënten niet meteen in formele zorg terechtkomen, wordt het nog moeilijker om zicht te krijgen op de verspreiding van het virus. De WHO wijst op ongebruikelijke clusters van sterfgevallen in gemeenschappen en op doden onder zorgverleners. Sommige patiënten zijn mogelijk eerst thuis verzorgd, of kwamen terecht bij informele zorginstellingen waar bescherming en registratie tekortschoten. Dan wordt het achteraf moeilijker om te reconstrueren wie met wie in contact is geweest. Daardoor raakt bron- en contactonderzoek achterop: gezondheidsdiensten moeten niet alleen terugzoeken waar een besmetting begon, maar ook vooruitdenken waar de volgende blootstelling al kan hebben plaatsgevonden.

Een deel van de bevolking is bij eerdere uitbraken gevaccineerd tegen de Zaïre-variant van ebola. Nu het om een ander subtype gaat, kan dat verwarring oproepen bij burgers. De eerste opgave is daarom een misverstand uit de wereld te helpen, zegt Bélizaire. „Gewone burgers weten niet om welk type ebola het gaat. Voor hen is ebola gewoon ebola. We moeten hen zo snel mogelijk zien duidelijk te maken: hoe sneller je naar een gezondheidscentrum gaat, hoe groter de kans dat je het virus overleeft. We moeten uitleggen hoe mensen zichzelf kunnen beschermen tegen het risico, hoe ze besmetting kunnen vermijden en hoe ze verdere verspreiding kunnen voorkomen.”

Geef cadeau

Deel

Mail de redactie