Zorgverleners passen steeds vaker palliatieve sedatie toe. Mensen van wie de levensverwachting maximaal twee weken is, krijgen dan medicijnen waardoor ze het sterven niet bewust, maar slapend meemaken.

Palliatief specialisten die Nieuwsuur spreekt, vinden dat er onderzoek moet komen naar de toename. Mogelijk gebruiken zorgverleners steeds makkelijker palliatieve sedatie, ook als de patiënt niet ondragelijk lijdt. “Zoiets ingrijpends als palliatieve sedatie moet niet te makkelijk worden”, zegt palliatief specialist Sabine Netters.

Een goede dood is een beheerste dood, zo hebben we als samenleving besloten. We willen geen ongemak.

Ineke Visser, Landelijk Expertisecentrum Sterven

Er is veel onduidelijk over palliatieve sedatie in Nederland. Wel laten cijfers van apothekers die de medicijnen leveren voor mensen die thuis medicatie krijgen voor palliatieve sedatie krijgen een sterke stijging zien. In 2015 overleed 19,9 procent van de mensen met palliatieve sedatie, in 2025 was dat 28 procent.

Wat de totale aantallen zijn, is onbekend, omdat de cijfers in ziekenhuizen niet systematisch worden bijgehouden. Netters schat dat in totaal bij zeker 40 procent van alle overlijdens palliatieve sedatie wordt toegepast.

Ter vergelijking: vorig jaar overleed 6 procent van de mensen met euthanasie, waarbij zeer strikte voorwaarden gelden. Mensen moeten uitzichtloos en ondraaglijk lijden om actief met sterven te worden geholpen.

‘Normaal medisch handelen’

Hoe vaak palliatieve sedatie wordt toegepast, houden ziekenhuizen niet bij, omdat het wordt beschouwd als normaal medisch handelen. “Palliatieve sedatie is, mits zorgvuldig toegepast, normaal medisch handelen, gericht op verlichting van lijden in de laatste levensfase. Het is wezenlijk iets anders dan euthanasie, waarvoor een wettelijke meldings- en toetsingsprocedure geldt”, zegt artsenfederatie KNMG.

Maar, vindt Netters, “elk medisch handelen dat in korte tijd stijgt, dus ook palliatieve sedatie, moet worden onderzocht”.

Volgens Ineke Visser van het Landelijk Expertisecentrum Sterven is “het van de zotte dat er op palliatieve sedatie geen toezicht is. Het gaat hier niet om een blindedarmontsteking, het gaat hier om sterven”.

Gezamelijke reactie van ministers van Volksgezondheid en Langdurige zorg

“We herkennen niet dat palliatieve sedatie te snel wordt toegepast, maar wel dat het vaker wordt toegepast. Dit is onderzocht en we zien dat het een combinatie is van beter herkennen van refractaire symptomen (het bestaan van één of meer onbehandelbare ziekteverschijnselen, die leiden tot ondraaglijk lijden van de patiënt) door zorgprofessionals en verwachtingen van patiënten en naasten. Daardoor wordt palliatieve sedatie momenteel in de praktijk meer gezien als normaal onderdeel van palliatieve zorg, zowel door zorgprofessionals als patiënten en naasten.

Wat hierbij wel van belang is, is dat het voor patiënten en naasten niet altijd helder is welke medische voorwaarden gelden voor palliatieve sedatie. In gesprekken over zorg aan het levenseinde is het van belang dat hier voldoende aandacht voor is.”

Er is meestal ook pijnstilling mogelijk in de laatste levensfase, waardoor de patiënt nog wél bij bewustzijn blijft. Die optie moet altijd nadrukkelijk aangeboden worden, vindt Netters. “Het is goed mogelijk dat er onder tijdsdruk te snel naar palliatieve sedatie gegrepen wordt.”

Visser ziet in Nederland een stijgende behoefte om controle te hebben over de dood. “Een goede dood is een beheerste dood, zo hebben we als samenleving besloten. We willen geen pijn, geen ongemak.”

“Ik denk dat we nog weleens een paar stappen overslaan in de palliatieve zorg”, zegt wijkverpleegkundige Jennifer Bergkamp. Zij begeleidt mensen thuis in hun laatste levensfase. “Ik denk dat je veel meer kunt doen in gesprekken door angst weg te nemen en door uit te leggen hoe een natuurlijke dood er eigenlijk uitziet.”

Ervaringen van nabestaanden

Artsenfederatie KNMG zegt dat in Nederland in het kader van het Sterfgevallenonderzoek periodiek landelijk onderzoek plaatsvindt naar medische beslissingen rond het levenseinde, waaronder palliatieve sedatie. Daarnaast lopen er wetenschappelijke onderzoeken naar de praktijk, onder meer naar de ervaringen van nabestaanden met palliatieve sedatie in de thuissituatie(opent in nieuw venster).

KNMG ziet de stijging van het aantal situaties waarin mensen palliatief gesedeerd worden niet per se als iets problematisch. “Maar nader onderzoek zou wel meer inzicht kunnen geven in de achterliggende oorzaken van de stijging.”