Is oma na een lang ziekbed overleden? Grote kans dat er nog ongebruikte incontinentieluiers in de kast liggen. Deze inleveren bij de apotheek of zorginstelling kan vaak niet. Wat ook geldt voor andere veelgebruikte medische hulpmiddelen, zoals verband.
Het was voor Anja Vissers en Hanneke van Andel, die beiden in een apotheek werkten, reden om de Apotheek van de Toekomst te starten. In twee jaar tijd zamelden ze via de stichting ruim 500.000 hulpmiddelen in die een tweede leven krijgen.
Grootste knelpunt
Regelgeving is het grootste knelpunt bij het opnieuw uitgeven van medicijnen en medische hulpmiddelen, zegt Van Andel. Medicijnen mogen sowieso niet opnieuw worden uitgegeven, zelfs niet als de doosjes nog dicht en verzegeld zijn. En ook bij medische hulpmiddelen, zoals verband, doseerspuiten en incontinentieluiers zijn er strenge eisen.
“Bij medicijnen weet je niet hoe ze zijn bewaard. Was dat bijvoorbeeld op de juiste temperatuur? Je kunt doosjes wel voorzien van een temperatuurlogger, maar die zijn duur en worden daarom zelden gebruikt”, vertelt Van Andel. Zij werkte jarenlang als farmaceutisch consulent bij een apotheek in Bergen op Zoom.
Lees ook Jaarlijks gaat voor 40 miljoen euro aan medicijnen onnodig prullenbak in
Ook voor de heruitgifte van medische hulpmiddelen gelden strenge voorwaarden. De hygiëne moet gegarandeerd zijn. Zo mag de hoofdverpakking niet geopend zijn, en er mogen geen geurtjes aan de producten zitten. Hulpmiddelen mogen daarnaast niet over de houdbaarheidsdatum zijn om in Nederland opnieuw te worden uitgegeven.
Controle op hygiëne en houdbaarheid
Alle binnengekomen hulpmiddelen worden bij de Apotheek van de Toekomst gecontroleerd op hygiëne, houdbaarheid en kwaliteit. Wat niet langer bruikbaar is, wordt weggegooid. De rest gaat via drie stromen verder. Een deel wordt tegen een kleine vergoeding geleverd aan hospices en zorgorganisaties. Een tweede stroom gaat naar scholen, waar de hulpmiddelen worden gebruikt voor trainingen.
Een derde stroom gaat naar goede doelen in het buitenland. Van Andel: “In een oorlogssituatie is al het beschikbare materiaal welkom. Dan maakt het minder uit of de houdbaarheidsdatum is verstreken of de verpakking beschadigd is.”
Effect op milieu en portemonnee
De gezondheidszorg is verantwoordelijk voor ongeveer 7 procent van de totale CO2-uitstoot van Nederland, blijkt uit onderzoek van het RIVM uit 2022. Zo veroorzaakt de productie, distributie en consumptie van geneesmiddelen uitstoot van broeikasgassen. Ook kunnen geneesmiddelen PFAS bevatten.
Ook medische hulpmiddelen zijn vaak niet goed voor het milieu. Incontinentieluiers zijn bijvoorbeeld voor een groot deel gemaakt van plastic. Die luiers belanden zonder initiatieven zoals de Apotheek van de Toekomst op de afvalberg.
Wat de verspilling van medicijnen jaarlijks in euro’s kost, is niet duidelijk. De schattingen lopen uiteen van 100 miljoen euro tot 2 miljard euro. Die laatste schatting uit 2023 komt van de Logistics Community Brabant dat er onder meer vanuit gaat dat 50 tot 70 procent van de chronisch zieke patiënten die geneesmiddelen gebruikt, voortijdig met de behandeling stopt.
Lees ook Unieke proef: ongebruikte kankermedicijnen opnieuw verstrekt
‘Miljoenen euro’s die verdampen’
Als farmaceutisch consulente zag Van Andel dagelijks hoe patiënten of hun familieleden medische hulpmiddelen en medicatie terugbrachten. Soms vanwege een overlijden, soms omdat medicatie niet werkte of te veel bijwerkingen gaf, en soms omdat een patiënt hersteld was. Ook ziekenhuizen houden regelmatig hulpmiddelen over die al via de centrale apotheek aan afdelingen zijn geleverd.
Er moest wat veranderen, vond ze. Ze startte in haar eigen apotheek, waar eerst alleen werd geïnventariseerd. Hoeveel werd er teruggebracht? De stellingkast vol met ingeleverde hulpmiddelen was razendsnel vol.
“Als je dit doorrekent naar alle apotheken in Nederland, gaat het om miljoenen euro’s die verdampen. Bovendien vergroot het de afvalberg enorm. En dan zien we nog niet eens alles wat ongebruikt blijft. Veel mensen gooien medicijnen en hulpmiddelen gewoon thuis weg.”
© Apotheek van de Toekomst. 
Met posters op straat werden inwoners van Rotterdam op de actie geattendeerd. 120 inleverlocaties
Ze ging samenwerken met apothekersassistente Anja Vissers, die bij haar apotheek in het Limburgse Meerlo al kleinschalige projecten had opgezet tegen verspilling. Al snel sloten meer apotheken zich bij hun initiatief aan. Er zijn nu 120 inleverlocaties in Nederland.
De hulpmiddelen worden daar met een busje opgehaald en gaan naar de voorraaddepots in Venray of in Bergen op Zoom. In oktober opent een derde depot in Den Haag.
Zo zamelde de Apotheek van de Toekomst in twee jaar tijd maar liefst 500.000 medische hulpmiddelen in. Alles wat binnenkomt, wordt beoordeeld op hygiëne en houdbaarheid. Niet alles kan worden hergebruikt: ruim 149.000 hulpmiddelen werden geregistreerd voor heruitgifte.
Hiervan gingen er ruim 18.000 naar bijvoorbeeld hospices. Hulpmiddelen die over de datum zijn, maar nog wel bruikbaar, gaan naar scholen voor trainingen of naar goede doelen in het buitenland. In totaal ging het daarbij om ten minste zeven volle rolcontainers per week.
© RTL Z 
In twee jaar tijd werden 500.000 medische hulpmiddelen ingezameld. Gratis hulpmiddelen
Maar particulieren konden nog altijd geen ’tweedekans’ hulpmiddelen krijgen of kopen bij de apotheek. Sinds februari is er daarom een website, waar geïnteresseerden tegen gereduceerd tarief incontintentieluiers kunnen bestellen. Die website wordt binnenkort uitgebreid met andere hulpmiddelen. En sinds mei kunnen minima in Bergen op Zoom gratis hulpmiddelen ophalen bij de Voedselbank. De gemeente koopt ze voor een zacht prijsje in bij de Apotheek van de Toekomst.
Het project kost de gemeente 26.000 euro. Dat geld gaat naar de Apotheek van de Toekomst. Van Andel investeerde zelf al ruim 100.000 euro. “We krijgen geen subsidie. Dat geld was nodig voor rolcontainers, opslagruimte en mijn eigen salaris, want ik heb mijn baan opgezegd en werk hier nu fulltime aan.”
Lees ook Geen pillen verspillen met speciaal medicijnkastje: ‘Jaarlijks 100 miljoen euro weggegooid’
Het liefst zou Van Andel ook medicijnen opnieuw uitgeven. “Er komt bij apotheken dagelijks veel ongebruikte medicatie terug, soms zelfs middelen die moeilijk verkrijgbaar zijn. Toch moeten de apotheken alles weggooien.”
Nieuwe Europese wet
Daar komt verandering in. Eind 2025 sloten verschillende partijen in Europa een voorlopig politiek akkoord over een herziening van de Europese geneesmiddelenwetgeving. Apotheken mogen straks dichte verpakkingen onder strikte voorwaarden meegeven aan andere gebruikers.
Het kan nog wel een paar jaar duren voordat het echt zover is. Zo moet eerst de Nederlandse Geneesmiddelenwet worden herschreven. Daarin staat onder meer wat een geneesmiddel is, wie die mag uitgeven en onder welke voorwaarden. In Nederland gaat het waarschijnlijk in eerste instantie alleen om heruitgifte van dure en houdbare kankermedicatie.
Van Andel kan echter niet wachten tot ook zij medicatie opnieuw mag uitgeven. “Zodra dat mag, willen we dat zeker doen.”