De Zwitserse bevolking is de afgelopen jaren stevig gegroeid, sneller dan in veel buurlanden. In twintig jaar tijd nam het inwonertal met zo’n 21 procent toe tot 9,1 miljoen. Overigens groeide in diezelfde periode de economie, gemeten in bruto binnenlands product (bbp) per inwoner, met zo’n 25 procent.
Toch leidt de groeiende populatie tot frustraties en zorgen onder een deel van de bevolking, dat het koppelt aan het steeds drukker wordende straatbeeld en openbaar vervoer, maar ook aan stijgende huizenprijzen en zorgkosten.
Bevolkingsplafond
De Zwitserse Volkspartij (SVP), de grootste partij van het land, speelde op dat sentiment in met het voorstel om een bevolkingsplafond van tien miljoen inwoners in te voeren. Zwitserland kent een systeem van directe democratie, waarbij inwoners via volksinitiatieven en referenda kunnen beslissen over belangrijke beleidsvoorstellen.
Als campagnevoerders honderdduizend handtekeningen weten te verzamelen, wordt een nationale stemming georganiseerd waarin inwoners rechtstreeks over het voorstel beslissen, naast het parlement. Dat was nu dus het geval.
In geen enkel ander land geldt een harde bevolkingslimiet. China komt met zijn inmiddels afgeschafte eenkindpolitiek nog het dichtst in de buurt van beleid dat gericht was op de afremming van de bevolkingsgroei. Het Zwitserse voorstel zou hebben betekend dat het land tot 2050 onder de tien miljoen inwoners zou moeten blijven.
Zodra de grens van 9,5 miljoen zou worden bereikt, zou de regering moeten ingrijpen om die limiet te waarborgen. Dat kan bijvoorbeeld door het aantal asielzoekers dat Zwitserland toelaat te beperken, of door het recht op gezinshereniging voor buitenlandse werknemers af te schaffen.
‘Duurzaamheidsinitiatief’ of anti-immigratiemaatregel?
De SVP lanceert al jaren initiatieven rond migratie en asiel, zoals strengere immigratiequota en grenscontroles. Dit voorstel werd door de partij vooral als ‘duurzaamheidsinitiatief’ gepresenteerd.
SVP-politicus Nils Fiechter benadrukte tegenover de Britse zender BBC dat de beperking van de bevolkingsgroei draait om de ‘bescherming van een bepaalde manier van leven’. “Iedereen die van Zwitserland houdt, of hij of zij nu een migratieachtergrond heeft of niet, wil dat het een plek blijft waar het goed vertoeven is, een plek die veilig en welvarend is.”
Toch zagen veel critici het voorstel als de nieuwste anti-immigratiemaatregel van de partij. Volgens de oppositie is het ‘gevaarlijk’ en maakt het buitenlanders tot ‘zondebokken’. Delphine Klopfenstein, verbonden aan de Zwitserse Groene partij, stelde tegenover persbureau Reuters dat het plan niet ten goede zou komen aan de problemen die het probeert op te lossen: “Integendeel, het dreigt Zwitserland te verarmen en de overeenkomsten die we momenteel hebben met de Europese Unie – die belangrijker zijn dan ooit – te ondermijnen.”
Relatie met EU
Als het voorstel was aangenomen, had dat mogelijk negatieve effecten gehad op de relatie met de Europese Unie, waarschuwde Rudolf Minsch, hoofdeconoom bij de Zwitserse werkgeversvereniging Economiesuisse, bij de BBC. “De EU is nog steeds veruit de belangrijkste handelspartner van Zwitserland”, stelt Minsch. “Het is in ons belang om stabiele en duidelijke betrekkingen te onderhouden met die belangrijkste handelspartner.”
Zwitserland zit niet in de EU en kan zijn eigen migratiebeleid bepalen, maar het heeft in de afgelopen jaren wel nauwe banden onderhouden en afspraken gesloten met de Unie. Zo hoort het land bij het Schengengebied, waardoor er vrij verkeer van personen is tussen Zwitserland en de EU. Brussel waarschuwt niet-EU-landen die nauw met de Unie samenwerken dat zij niet kunnen profiteren van de interne markt, zonder de bijbehorende verplichtingen te accepteren, zoals het vrije verkeer van personen.
Het is voor Zwitserland een politiek gevoelig moment om de relatie met Europa te testen. Zwitserland wordt – net als andere landen – geconfronteerd met geopolitieke ontwikkelingen die de binnenlandse economie onder druk zetten, zoals stijgende brandstofprijzen door de oorlogen in Iran en Oekraïne en de door president Donald Trump opgelegde Amerikaanse invoerheffingen.
Toch kan Zwitserland niet rekenen op de volledige steun van het Europese blok om zulke klappen op te vangen. Zo was er grote verontwaardiging toen Trump importheffingen van 39 procent op specifiek Zwitserse goederen invoerde. Een akkoord om die te verlagen naar 15 procent is nog altijd niet bereikt.
Tegenstanders van de bevolkingslimiet gebruikten dat beeld in hun campagne, onder meer met posters waarop een grijnzende Donald Trump te zien is, met daarachter de silhouetten van Vladimir Poetin en Xi Jinping.