23 juni 2016 was een kantelpunt in de geschiedenis van het Verenigd Koninkrijk. Op die dag mochten de Britten in een referendum stemmen over het EU-lidmaatschap. Met uiteindelijk 51,89 procent van de stemmen voor ‘leave’ verbaasden zij vriend en vijand, en begonnen tien roerige jaren.
Het Verenigd Koninkrijk verliet de EU uiteindelijk op 31 januari 2020. Daarna was het B-woord een tijd lang taboe, net als praten over mogelijke terugkeer, maar inmiddels gaan die stemmen weer op.
1. Waarom zouden de Britten terugwillen?
Brexit heeft niet de vooruitgang gebracht die de Britten ervan verwachtten, daar is iedereen in het Verenigd Koninkrijk het wel over eens, legt correspondent Anne Saenen uit. “Economisch gaat het eigenlijk al tien jaar stroef en inmiddels is wel duidelijk dat dat door Brexit komt”, zegt ze.
“Natuurlijk hebben de coronapandemie en de Russische inval in Oekraïne daar ook aan bijgedragen, maar in het Verenigd Koninkrijk zien ze hoe EU-landen daar beter uit zijn gekomen dan het Verenigd Koninkrijk.”
Britse bedrijven zijn sinds Brexit meer tijd kwijt aan papierwerk. En omdat het Verenigd Koninkrijk niet meer bij de EU hoort, is er ook weer een harde grens met andere EU-landen, wat zorgt voor langere wachttijden bij de grens.
2. Willen álle Britten terug?
Tien jaar na het referendum, ziet 60 procent van de Britten Brexit als een mislukking, blijkt uit een peiling van YouGov. Toch is het percentage dat terug wil kleiner: 35 tot 55 procent, afhankelijk van de voorwaarden.
Volgens Saenen ligt het sterk aan wie je het vraagt. “Er zijn veel harde zogenoemde Brexiteers die nog steeds wel achter het idee van Brexit staan, maar die zeggen: het is mislukt omdat de verkeerde mensen, politici van de gevestigde orde het hebben uitgevoerd.”
3. Waarom was terugkeren lange tijd onbespreekbaar?
“Brexit werd hier lange tijd gezien als een democratisch besluit waar politici respect voor dienden te hebben”, vertelt Saenen. “Er zijn nog steeds voorstanders van Brexit die dat zeggen.” Politici die tegen Brexit waren, durfden dan ook lange tijd hun vingers niet aan het onderwerp te branden en hielden die mening voor zichzelf.
Maar Brexit is ook een sterk polariserend onderwerp in het VK. Of je in 2016 remain (blijven) of leave (vertrekken) stemde, is onderdeel geworden van de identiteit van elke Brit.
“Daar zijn echt heftige familieruzies door ontstaan, op het niveau van kinderen die hun ouders niet meer willen zien”, zegt Saenen. In zo’n familieruzie belandde oud-premier Boris Johnson ook, zijn broer en zus konden zich niet vinden in zijn enthousiasme voor Brexit.
4. Wil de Britse regering ook terug?
“De discussie komt op gang en de eerste resultaten daarvan zijn zichtbaar”, vertelt Saenen. Zo doen de Britten vanaf volgend jaar weer mee aan het studentenuitwisselingsprogramma Erasmus+ en werden vorig jaar afspraken gemaakt over samenwerking op het gebied van Defensie en visserij.
Kleine stapjes richting Brussel dus, maar nog lang geen grote sprong. “Voor toetreding is het nog veel te vroeg”, zegt Saenen. “Als dat al gebeurt, gaat het nog wel tientallen jaren duren. Je moet ook niet vergeten dat veel Britten dat, ondanks alles, helemaal niet willen.”
5. Zitten ze in Brussel te wachten op terugkeer van de Britten?
Over het algemeen wel, al is er niet echt één gedeeld Europees standpunt over Brexit. “Veel Europese politici zouden een Britse terugkeer in principe verwelkomen”, zegt politiek verslaggever Roel Schreinemachers.
“Het is ook niet voor niets dat de gisteren afgetreden premier Starmer en voorzitter van de Europese Commissie Von der Leyen vorig jaar mei afspraken hebben gemaakt over nauwere samenwerking. Wat heeft geholpen bij de toenadering, is de oorlog in Oekraïne en de voortrekkersrol die het VK speelt bij de coalition of the willing, een groep landen die Oekraïne militair en financieel bijstaat.”
“Tegelijkertijd is er weinig enthousiasme om het land opnieuw speciale uitzonderingen te geven zoals vóór Brexit. Zo hoefde het VK de euro niet in te voeren en hoorde het nooit bij Schengen. Er wordt ook wel met zorg gekeken naar de opkomst van Nigel Farage. Op zijn eurosceptische houding zitten ze in Brussel echt niet te wachten. Dus als de Britten al terug zouden willen in de Unie, dan is dat echt niet van vandaag op morgen geregeld.”
Vooral de Fransen zien beren op de weg, meent Schreinemachers. “Frankrijk heeft zich jarenlang kapot geërgerd aan de vele Britse uitzonderingen. Sowieso is er door de jaren heen vaak wrijving geweest in de Engels-Franse relatie. Waar wij als Nederlanders cultureel juist veel gemeen hebben met de Britten, schuurt het juist vaak met de Fransen. Dus ja, dat ze in Parijs iets minder met open armen staan, is wel logisch.”
Wie de Britten in ieder geval wel graag terug ziet komen, is president Alexander Stubb van Finland. Tijdens een toespraak in Engeland noemde hij Brexit een ‘kolossale fout’. Volgens hem was het niet ‘jezelf in de voet schieten’, maar eerder ‘je been amputeren zonder medische noodzaak’.
Door de brexit is er een groot tekort aan kerstkalkoenen in Engeland: