De excuses van het kabinet voor excessen in de jeugdzorg worden in Ede met gemengde gevoelens ontvangen – ‘Ik vond het een shitshow’

„We hebben jullie niet genoeg veiligheid en passende zorg kunnen bieden en dat heeft tot op de dag van vandaag sporen nagelaten (…) Het spijt ons. Dit had jullie nooit mogen overkomen.”

Met die woorden sprak Mirjam Sterk, minister van Langdurige Zorg, Jeugd en Sport (CDA), zaterdagmiddag in Ede slachtoffers, familieleden en nabestaanden toe van de naar schatting 20.000 jongeren die hebben geleden onder het onderdrukkende regime van de gesloten jeugdzorg. Een emotioneel moment voor de honderdvijftig aanwezigen in het Akoesticum, en de mensen die buiten de zaal en online meeluisterden.

De excuses volgen op vele getuigenissen van misstanden in de gesloten jeugdzorg, waar jongeren met zware problematiek behandeld worden omdat ze een gevaar voor zichzelf of anderen vormen. Maar in plaats van goede zorg die gericht was op hun herstel kregen deze jongeren door de hardhandige aanpak van de zorgverleners in deze instellingen vaak extra problemen. Het gaat onder meer om eenzame opsluiting, vernedering, verplichte anticonceptie en voeding onder dwang. Daarnaast zijn er ook uitwassen met fysiek en seksueel geweld gemeld.

De excuses werden zaterdag met gemengde gevoelens ontvangen door de slachtoffers. Het is „dubbel”, zegt bijvoorbeeld Kaylee van Tilburg (26) die acht jaar geleden voor zeer intensieve zorg op een zogenoemde Zikos-afdeling in Harreveld verbleef. „Het is heel moeilijk te zeggen wat er nu verandert op de afdelingen. Tegelijk is dit een essentiële eerste stap, die mij helpt bij het besef: dit kan niet míjn schuld zijn geweest. Het ‘ontschuldigen’ heeft mij echt geholpen.”

Anne Krijtenburg (21), die op haar zeventiende zeven maanden in een gesloten instelling zat, vindt het „heel terecht” dat de overheid publiekelijk excuses maakt: „Iedereen die ermee te maken had, verdient het om dit te horen. Het is een eerste stap in het erkennen van de misstanden die er zijn geweest.”

Maar Gunou Mahmoud (25) die sinds haar dertiende jaren achtereen van instelling naar instelling werd overgeplaatst is uiterst kritisch. „Voor mij is het een leeg excuus en te laat. Ik zou ook meer financiële compensatie willen. De in totaal 12 miljoen euro die nu voor nazorg beschikbaar is gesteld, is niet genoeg. En er zitten vandaag nog steeds kinderen in gesloten opvang.”

Hypocriet

Mahmoud krijgt bijval van Peer van der Helm, hoogleraar onderwijs en zorg aan de Universiteit van Amsterdam. Daags voor de excuusbijeenkomst zegt hij aan de telefoon: „Het is allemaal heel erg hypocriet. Dit gebaar is puur voor de bühne. Ik zal er dan ook niet bij zijn.”

Het is hypocriet omdat de misstanden in deze zware vorm van jeugdzorg nog steeds plaatsvinden, meent Van der Helm. „Het is wetenschappelijk aangetoond dat gesloten jeugdzorg niet werkt en toch gaan ze er nog mee door. Jeugdzorg Nederland heeft nog geen enkel plan voor hoe het verder zou moeten. En het ontbreekt aan visie bij het verantwoordelijke ministerie van VWS.”

„Mensen uit de wetenschap kunnen makkelijk iets roepen”, reageert Ahmed Aboutaleb die een jaar geleden aantrad als voorzitter van Jeugdzorg Nederland. „Wetenschappers hoeven geen verantwoording af te leggen. Maar wij als bestuurders worden er wel op afgerekend als het niet goed gaat. We moeten de overgang daarom ontzettend zorgvuldig uitvoeren.”

De schrijnende verhalen van ex-bewoners van gesloten jeugdzorginstellingen maken wel duidelijk dat er dringend verandering moet komen. Gedupeerde Mahmoud, die gezelschap heeft van twee hulphonden („eentje is in training”), vertelt dat ze een lichamelijke aandoening heeft waardoor ze soms flauw kan vallen. Dat werd in de instelling niet onderkend, integendeel: ze werd er voor bestraft. „Nadat ik was opgenomen ging het steeds slechter met mij. Ik zat heel diep. In het begin heeft de opname mij wel geholpen, maar later werden ook mijn PTSS-verschijnselen gezien als gedragsproblemen, net als mijn puberteit.

Gunou Mahmoud

Dieuwertje Bravenboer

Zoom in

Anne Krijtenburg

Dieuwertje Bravenboer

Zoom in

Kaylee van Tilburg

Dieuwertje Bravenboer

Zoom in

„Ik werd ook vernederd”, vervolgt Mahmoud. „Ze zeiden: je kunt hier niet weg, je bent hier voor het geld. Ze sloegen eieren kapot op mijn hoofd, en het water van mijn kamer werd afgesloten zodat ik de wc niet meer kon doortrekken. Wanneer ik flauwviel vanwege mijn onderliggende ziekte werd ik daarvoor gestraft met isolatie. Toen dat niet voldoende hielp, begonnen ze collectief de groep te straffen voor mijn flauwvallen.”

Ook Kaylee van Tilburg vertelt dat ze harteloos is behandeld. „Ik was suïcidaal en werd meteen toen ik binnenkwam twintig uur per dag opgesloten. Je begon in de isoleercel en moest je vrijheid opbouwen door goed gedrag. Voor het minste of geringste kon je weer teruggestuurd worden. Ik werd daardoor heel bang om iets verkeerd te doen.”

Van Tilburg vond het moeilijk een band op te bouwen met de mentoren, omdat ze onvoorspelbaar konden reageren. „Het ene moment waren ze aardig en dan opeens weer boos. Die onvoorspelbaarheid is achteraf gezien erger geweest dan het opsluiten. Maar eenzame opsluiting vind ik ook niet oké.”

„Terugkijkend was er ook iets mis met de cultuur, waarbij verzorgers elkaar niet aanspraken op verkeerd gedrag. Dat is een probleem van het systeem. Ze zouden veel meer moeten luisteren naar het verhaal van de jongeren, wat zit er onder dit gedrag? Maar ze grepen maar naar één ding: isoleren. Ik heb mijn dossier opgevraagd, en daaruit bleek dat er dingen niet zijn opgeschreven die wel waren gebeurd. En in een gesprek met ouders achteraf bleek dat zij ook niet goed wisten wat er daar precies gebeurde.”

Herbelevingen

Van Tilburg is erdoor beschadigd: ze heeft opnieuw moeten leren om hulpverleners te vertrouwen en heeft jarenlang last gehad van herbelevingen. Maar inmiddels is ze er aardig bovenop, dankzij begeleid wonen, de juiste medicijnen en therapie. Van Tilburg studeert nu psychologie aan de Universiteit Leiden. „Ik kan nu zeggen dat het goed met mij gaat. Ik geloof wel dat je kunt herstellen.”

Anne Krijtenburg, die in 2020 zeven maanden in jeugdzorg plus zat, kwam nog steeds vergelijkbare problemen tegen. „Aan het gebruik van de isoleercel waren toen al allemaal voorwaarden verbonden, maar het was nog steeds de praktijk. Ik heb een onterechte fixatie ondergaan die niet gerapporteerd was door de groepsleider. Ook Krijtenburg ervoer een „toxische werkcultuur” bij de behandelaars: „Er waren geen collega’s die elkaar aanspraken op misstanden. De menselijkheid ontbrak in de zorg en dat was erg zichtbaar.”

Nog altijd is de gesloten jeugdzorg in Nederland geen verleden tijd. De zwaarste vorm van gesloten jeugdzorg, de zogeheten Zikos-afdelingen (Zeer Intensieve Kortdurende Observatie en Stabilisatie), zijn een aantal jaar geleden wel gesloten. Dat gebeurde nadat activist Jason Bhugwandass die zelf als jeugdige ook gedwongen opgenomen was geweest in 2024 en 2026 op eigen initiatief twee indringende rapporten schreef over de misstanden in de gesloten jeugdzorg.

Volgens de laatste cijfers van de Nederlandse Zorgautoriteit is de capaciteit voor gesloten jeugdhulp ingekrompen tot 467 plaatsen en verbleven begin dit jaar 350 jongeren in de gesloten jeugdhulp. Het kabinet heeft het voornemen om in 2030 de gesloten jeugdzorg in Nederland helemaal afgeschaft te hebben.

„Ik vond het een shitshow”, zegt Gunou Mahmoud als ze na afloop buiten staat te roken. „De minister keek ons niet eens aan. Het leek wel een ingestudeerd toneelstukje.” Kaylee van Tilburg is na de ceremonie wel blij dat de excuses zijn uitgesproken: „Dit is het moment waar we twee jaar naar hebben toegeleefd: het is een essentiële eerste stap.”

Geef cadeau

Deel

Mail de redactie